Xitay shirketliri Uyghur rayonida mejburiy igiliwalghan yerlerning igidarchiliq hoquqi “Qanunlashturulush” qa bashlighan

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2023.12.20
yer-dewasi-erzdar.jpg Qeshqer nezerbagh yéza qazriq kentidiki Uyghur déhqanlarning qoldin ketken yerlirini qayturuwélish yaki tölem élish üchün yazghan yüzligen erzliridin bir örnek.
Social Media

2013-Yilidin buyan xitay da'irilirining Uyghur rayonida “Höddige bérilgen yerlerni tizimlap kinishka tarqitish” xizmitini jiddiy qanat yaydurushi, rayondiki köchmen xitay puqralirigha menpe'et élip kelgen bolsa, yerlik Uyghurlarni öy-makan, bagh-waran we térilghu yerliridin ayrip tashlighan, shundaqla Uyghur déhqanlirini yerdin ibaret “Altun qozuq” tin ayrip, qaq-senem qilip qoyghan؛ ularni xitay shirketlirige yallinip ishleydighan yallanma emgek küchige we jismaniy quwwitini sétip kün köchüridighan yoqsullargha aylandurghan. Bolupmu 2017-yilining bashliridin bashlan'ghan Uyghur diyaridiki zor tutqun we lagérlargha qamash herikitidin kéyin, Uyghur déhqanliri térilghu yer we xususiy muqim mülükliridin toluq ayrilip, xitay karxanilirida ishleydighan “Éshincha emgek küchliri” ge aylandurulghan. Yéqindin buyan xitay da'irilirining Uyghur rayonida “Yer igidarliq hoquqini qanunlashturush” xizmitini qatlammu-qatlam kücheytishi, bu sahediki mutexessislerning küchlük diqqitini qozghimaqta.

Xitayning “Tengritagh tori”, “Xelq tori” qatarliq hökümet taratqulirining 15-dékabirdiki xewiride körsitilishiche, nöwette Uyghur aptonom rayonluq tebi'iy bayliq nazariti ikki yil dawam qilghan “Kolléktip yer igidarliq hoquqini yéngidin jezmleshtürüsh we tizimlash” xizmitini axirlashturup, jem'iy 46 ming 700 parche “Kolléktip yer igidarliq hoquqnamisi” ni yéngidin jezmleshtürgen hem tizimgha alghan. Halbuki, mezkur xewerde buning qanchilik kölemdiki yerge chétilidighanliqi, kimlerning kolléktip yer igidarchiliq hoquqining jezmleshtürülgenliki we yéngidin tizimlan'ghanliqi tilgha élinmighan.

Türkiyediki yash Uyghur tetqiqatchi yalqun uluyol ependi, radiyomizning ziyaritini qobul qilip, özining yéqinqi mezgillerdin buyan xitayning Uyghur rayonida Uyghur déhqanlirining qolidiki yerlerni xitay shirketlirige mejburiy wasitiler bilen ötküzüp élish siyasitige yéqindin diqqet qiliwatqanliqini, shundaqla bu jehette bezi izdinishlerni élip barghanliqini bildürdi.

Yalqun uluyol ependi yene nöwette xitay da'irilirining Uyghur rayonida élip barghan “Kolléktip yer igidarliq hoquqini yéngidin jezmleshtürüsh we tizimlash” xizmitining emeliyette Uyghurlarning qolidiki yerlerni tartip élip xitay shirketlirining qanuniy igidarchiliqigha ötküzüp bérish siyasitining bir qismi ikenlikini tekitlidi.

Washin'gtondiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanimmu bu heqte inkas qayturdi. Uning bildürüshiche, nöwette xitay da'irilirining “Kolléktip yer igidarliq hoquqini jezmleshtürüsh we tizimlash” ishini qayta élip bérishining arqisigha chongqur meqsetler yoshurun'ghanliqini ilgiri sürdi. Uning qarishiche, xitay da'irilirining 2017-yilidin béri milyonlighan Uyghurlarni lagérlargha kolléktip tutqun qilishi netijiside nurghunlighan déhqanlarning qolidiki yerler igisiz qalghan yaki térilmay qalghan. Bu pursetni gheniymet bilgen xitay shirketliri we karxaniliri pilanliq türde Uyghur déhqanlirining yerlirini igilep, zawut-karxana qurushqa bashlighan. Bu qétim xitay da'iriliri “Kolléktip yer igidarliq hoquqini jezmleshtürüsh we tizimlash” herikiti qozghap, xitay shirketliri Uyghur déhqanliridin tartiwalghan yerlerni qanunlashturup bérishke urun'ghan. Zubeyre xanimning qarishiche, bu emeliyette xitayning rayondiki mustemlikichilik we talan-taraj siyasitining eng yarqin ipadilirining biri iken.

Ilgiri radiyomizning neq meydandin igiligen melumatlirigha qarighanda, Uyghur rayonining jenubiy we shimaldiki Uyghur yézilirida yerlik déhqanlarning térilghu yerliri we öy-jayliri türlük shekildiki bahane-sewebler bilen hökümet teripidin erzan bahada sétishqa mejburlan'ghan yaki zorluq bilen tartiwéliniwatqanliqi melum. Shuning bilen bir waqitta yene, xitay da'irilirining 2017-yildin béri rayonda tutqun qilin'ghan, lagérgha élip kétilgen yaki mejburiy emgekke tutulghan Uyghur déhqanlirining térilghu yerliri, kéwezlikliri we méwilik baghlirini musadire qilip, ularni xitay shirketliri yaki xitay köchmenlirining ishlitishige élip bergenlikige da'ir weqelermu delilligen idi.

Zubeyre xanim xitay da'irilirining Uyghur rayonida élip bériwatqan “Kolléktip yer igidarchiliq hoquqini yéngidin jezmleshtürüsh we tizimlash” siyasitining Uyghurlarni yer-zéminsiz, öy-makansiz we wetensiz qalduridighan talan-taraj bolupla qalmastin, belki öz nöwitide yene Uyghurlarning sherqiy türkistandiki tupraq we zémin'gha bolghan heqdarliq hoquqidin toluq mehrum qalduridighan irqiy qirghinchiliqning yene bir misali ikenlikini körsitip ötti.

Xelq'aradiki közetküchiler we tetqiqatchilarning bildürüshiche, xitay da'irilirining Uyghur élide buningdin 10 yil ilgiri bashlighan “Höddige bérilgen yerlerni tizimlap kinishka tarqitish” tin tartip, bügün dawamlishiwatqan “Kolléktip yer igidarchiliq hoquqini yéngidin jezmleshtürüsh we tizimlash” siyasitige qeder, bularning hemmisi xitayning rayonidiki irqiy qirghinchiliq siyasitining dawamlishiwatqanliqining yene bir delili iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.