“A'ilingiz bedel töleydu!” : xitayning chet ellerdiki Uyghurlargha sozulghan qara qoli heqqide doklat élan qilindi

Muxbirimiz nur'iman
2021.11.11
“A'ilingiz bedel töleydu!” : xitayning chet ellerdiki Uyghurlargha sozulghan qara qoli heqqide doklat élan qilindi “A'ilingiz bedel töleydu: xitayning erkin démokratik döletlerdiki Uyghurlarning shexsiy uchurlirini teqib qilishi we ulargha qorqunch sélishi” serlewhelik 65 betlik doklatning bash süriti. 2021-Yili 10-noyabir.
uhrp.org

10-Noyabir Uyghur kishilik hoquq qurulushi we “Oksus” (Oxus amu deryasining qedimki yunan tilidiki atilishi) namidiki ottura asiya ishliri jem'iyiti birlikte “A'ilingiz bedel töleydu: xitayning erkin démokratik döletlerdiki Uyghurlarning shexsiy uchurlirini teqip qilishi we ulargha qorqunch sélishi” serlewhelik 65 betlik bir doklat ilan qildi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tor bétide bérilgen melumatlargha qarighanda, mezkur doklat Uyghur kishilik hoquq qurulushi bilen “Oksus” ottura asiya jem'iyiti birlikte “Xitayning Uyghurlargha qaritilghan dölet halqighan basturushi” heqqide toplighan ilgiriki sanliq melumatlirigha asasen kéngeytilgen iken. Bu yéngi tetqiqatqa 19 yil ichide 22 dölettiki xitayning “1-Derijilik dölet halqighan basturushi” ning ziyankeshlikige uchrighan 5530 misal qoshulghan. “1-Derijilik dölet halqighan basturush” shexsler we a'ile ezalirigha xitay da'iriliri teripidin kelgen agahlandurush we tehdidlerni, xitay da'iriliri yaki intérpol qatarliq xelq'araliq teshkilatlar arqiliq chiqirilghan tutush buyruqi qatarliqlarni öz ichige alidiken. Doklatta qorqutush we parakendichilik sélish weqelirining köpinchisinng xewer qilinmaydighanliqi we bu xil parakendichilikke uchrighan Uyghurlarning sanining tekshürüp éniqlan'ghandinmu köp bolushi mumkinliki tekitlen'gen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi xadimliridin teshwiqat we alaqe ishlirigha mes'ul pétir irwin ependi mezkur doklat heqqide ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Bu doklatta xitay hökümitinng muhajirettiki Uyghurlargha qandaq usullar bilen parakendichilik siliwatqanliqi we qorqutiwatqanliqi körsitildi. Toplighan uchurlargha asaslan'ghanda, xitay hökümiti dölet chigrasidin halqip, muhajirettiki Uyghurlar qaysi dölette yashawatqan bolushidin qet'iynezer, ularning yurtigha qaytishini éytip téléfun qilish, téléfun, kompiyutir qatarliq ilktronluq eswaplirigha her xil wiruslar arqiliq soqunup kérip tordiki heriketlirini nazaret qilish, ijtima'iy alaqe wastiliridiki obrazigha dexli yetküzüsh, ochuq-ashkara halda Uyghur jama'iti ichidiki obrazigha buzghunchliq qilishqa urunush qatarliq usullarni qollan'ghan.”

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti mexsus xakkérlarni ishqa sélip, wirusluq yumshaq détallarni tarqatqan. Ashkarilinishiche, 2019-yili xitay xakkérliri süriyediki Uyghurlarni nishanlash üchün “Süriye xewerliri” namliq tor béket qurghan. Ular yene afghanistan, kuweyt, hindonéziye, malaysiya, pakistan we türkiyede yashaydighan Uyghurlarni nishan qilghan mushuninggha oxshash eplerni ijad qilip, ular heqqide melumat toplighan. Bu epler Uyghurche, in'glizche, erebche, xitayche, türkche, pushtuche, parsche, malayche, hindonéziyeche, özbékche, orduche we hindiche tillarda ishlitilgen.

Pétir irwin ependi yene mundaq dédi: “Bizning tekshürishimizge qatnashqanlarning 95 pirsenti özliri turushluq döletlerde xitayning tehditini hés qilidiken. 75 Pirsenit kishi ijtima'iy alaqe wasitiliri arqiliq xitay da'irlirining her türlük tehditi we parakendichilikige uchrighan. Bu sanliq melumatlar kishini chöchütidu. Ularning köpinchisi özliri turushluq döletning bixeterlik sisitimisidin yardem telep qilghan. Epsuslinarliqi, ular ihtiyajliq yardemge irishelmigen. Bu biz bayqighan yene bir muhim nuqta.”

Radiyomizgha kelgen uchurlargha asaslan'ghanda, xitay da'iriliri lagérlargha we yaki türmilerge qamalghan uruq-tughqanlirining ehwalini axbarat wastilirigha ashkarilighan muhajirettiki Uyghurlargha her xil usulda tehdit salmaqtiken. Ularning éytishiche, xitay istixbarat xadimliri ularning bezilirige xitay hökümiti bilen hemkarlishish toghriliq ündidar arqiliq biwasite téléfon qilidiken yaki xitayche uchur yollaydiken. Yene bezilirige ata-aniliri we uruq-tughqanlirini téléfon qildurup, ularning éghizi arqiliq bésim qilidiken.

Amérikada turushluq qelbinur ghéni xanim özi biwaste korladiki xitay emeldarlirining tehditige uchrighanlarning biri bolup, u radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Xitay da'iriliri achamni tutup ketkendin kéyin, méning ijtima'iy taratqularda qilghan herikitimni toxtitish üchün xitay saqchiliri anamni qorqutti. Anam arqiliq manga tehdit saldi.”

Mezkur doklatta xitay hökümitining dölet halqighan basturush usulliri xelq'araliq qanun-qa'idilerni buzup tashlap, erkin démokratik döletlerde yashaydighan nurghun Uyghurlarning asasiy qanunluq hoquqi, söz erkinliki we tinch namayish qilish hoquqigha dexli-teruz qilghanliqini tekitligen. Doklatta yene dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan nurghun Uyghurlarning xitay da'iriliri teripidin jasusluq qilishqa mejburlan'ghanliqi heqqidiki melumatlar bayan qilin'ghan.

Pétir irwin ependi axirida shexs we hökümetlerning muhajirettiki Uyghurlarning bixeterliki hemde normal hayat kechürishige köngül bölüshi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Ammiwi teshkilatlar we shexsiy shirketler Uyghurlargha her xil shekilde yardemchi bolalaydu. Mesilen, siyasiy panahliq ishlirigha meslihet biridighan qanun orunliri, qanun meslihetchiliri kishilerning turushluq ruxsiti heqqidiki bilimler bilen teminliyeleydu. Féysbuk, twittér we bashqa ijtima'iy tor supiliri torda parkendichilik we tehdit siliwatqanlargha qarshi turidighan qa'idilerni kücheytishi kérek. Asasliqi, Uyghurlarning bixeterlikige kapaletlik qilish üchün xelq'arliq organlar we her qaysi hökümetler Uyghurlargha qaritilghan dölet halqighan basturushqa qarshi turushi kérek. Amérika we Uyghurlar turushluq bashqa döletlerde Uyghurlargha qaritilghan köchmenlerni orunlashturush pirogrammisi bolushi kérek. Mesilen, amérikada turushluq Uyghurlarning amérikadiki siyasiy panahliq ishlirini tézlitish kérek.”

Mezkur doklatta muhajirettiki Uyghurlarning ehwali mundaq xulasilen'gen: “Chet eldiki Uyghurlar ajiz bir topluq, ular peqet tor téxnikalirigha tayinip a'ilisi bilen bolghan alaqini saqlashqa térishidu. Kishini epsuslanduridighini, ularning a'ilisi bilen bolghan alaqini saqlap qélish arzusi sewebidin ular xitay dölitining qorqutushgha, tehditige we her türlük parakendichilikige uchrimaqta.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.