Xitay teshwiqatidiki “Saxta shinjang” ning arqisigha yoshurun'ghan “Heqiqiy shinjang” ning ashkarilinishi diqqet qozghimaqta

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.02.23
Uyghur ayalliri xitayning Uyghurlargha qarshi élip barghan irqiy qirghinchiliqni ashkarilashta halqiliq rol oynidi
Yettesu

Xitay hökümitining yéqinqi birqanche yillardin buyan, özi üchün “Menpe'etdash” bolghan axbarat sahesi, diplomatlar we sayahet ömeklirini nishan qilghan bir yürüsh “Shinjang heqqidiki hékayilerni yaxshi sözlesh”, “Shinjang yaxshi jay” qatarliq teshwiqat dolquni nöwette, “Saxta shinjang” we xitayning bügüngiche dawamlishiwatqan zulum siyasitining asaritidiki “Heqiqiy shinjang” toghrisidiki perqlerni otturigha chiqarmaqta.

Xitay hökümiti teripidin teklip qilin'ghan bu bir türküm “Alahide sayahet” ömekliri we ezalirining xitayning dumbiqini chélip, “Amérika we gherb taratquliridiki shinjangning mewjut emes” likige oxshash sepsetilerni bazargha séliwatqanliqi melum. Wehalenki, nöwette xitayning bu bir yürüsh teshwiqatliridiki “Saxta shinjang” ning arqisigha yoshurun'ghan “Heqiqiy shinjang” ning ashkara boluwatqanliqigha qarita közetküchilerning inkaslirining küchlük boluwatqanliqi bilinmekte.

Amérikadiki tunggan analizchi majü xitayning tashqi dunyagha tarqitiwatqan “Shinjang yaxshi jay” qatarliq siyasiy teshwiqatlirining xitayning menpe'eti üchün melum derijide rol oyniyalaydighanliqini bildürdi. Majü ependining qarishiche, xitay teshwiqatlirida sün'iy yasalghan “Dastan-mesel” ler héchbir waqit tarix bétide put tirep turalmaydiken. U, bu heqtiki qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:

“Bügünki dunya ochuq-ashkara halettiki erkin intérnét uchur dewridur. Xitay kompartiyesi her xil teshwiqat taktikiliridin paydilinip, özining Uyghurlargha yürgüzüwatqan wehshiy we qebih siyasetlirini, jinayi qilmishlirini yoshurushqa, hetta uni yoq qilishqa urunuwatidu. Halbuki, xitay kompartiyesining xitay dölitidila emes, belki xelq'aradiki köz-boyamchiliqliri chékige yetti. Ularning bu saxta qilmishliri dunya xelqini téximu nepretlendüriwatidu we ularning heqiqiy mahiyitini téximu ochuq ashkarilawatidu. Emeliyette, xitaygha ‛hemdemde‚ boluwatqanlar asasen, öz dölitidiki bir qisim puqralar we yaki bezi milletchilerdur. Shundaqla yene, musulman we Uyghurlargha öchmenlik qilidighan, hetta gherb démokratiyesi we erkinlikini öch köridighanlardin ibaret. Wehalenki, men bulardin bashqa nurghun kishilerning xitay kompartiyesining esli mahiyitini we ularning nachar tarixiy qilmishlirini éniq chüshinidighanliqigha ishinimen.”

Amérikadiki siyasiy analizchi ilshat hesen bu heqte söz bolghanda, xitay da'irilirining özi “Tallap” teshkilligen “Alahide sayahet” ömeklirining wasitisi bilen sün'iy yaratqan “Saxta shinjang” hékayisining hergizmu “Heqiqiy shinjang” ni yoshuralmaydighanliqini, emma uzun yillardin buyan chet'ellerde dawamlishiwatqan Uyghur kishilik hoquq herikitige melum derijide eks tesir körsitidighanliqini tilgha aldi.

Ilshat hesenning qarishiche, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti amérika we gherb döletlirining eyibleshlirige taqabil turush üchün özi bilen dostane bolghan döletlerning ijtima'iy taratquliri, muxbirliri we Uyghur diyaridiki Uyghurlarni biwasite otturigha chiqirish arqiliq, Uyghurlargha yürgüzüwatqan wehshiy siyasitini yoshurup perdazlap körsitip, “Saxta shinjang” kartinisini ewjige chiqirip kelmekte. Hetta gherb döletlirining bezi tetqiqatchi, mutexessis we axbarat taratquliridiki bir qisim muxbirlarnimu ulargha “Nep bérish” we yaki “Tehdit-bésim” wasitisi arqiliq özining bu teshwiqat oyunigha shérik qilghanliqi melum bolghan.

Wehalenki, alban millitidin bolghan kanadaliq tarixshunas we zhurnalist olsi yaziji ilgiri xitay hökümiti teripidin Uyghur rayonigha ziyaretke élip bérilghandin kéyin, xitayning bu jaydiki kishilik hoquq depsendichilikini körüp, uni ashkarilighan hemde xitayning buninggha a'it tarqalghan xewerlerni “Gherbning yalghanchiliqi” dep burmilighanliqinimu pash qilghanidi.

Ilshat hesen ependi xitayning tashqi dunyagha qaratqan bu xildiki chékidin ashqan kontrolluqining, bolupmu bir qisim muxbirlargha qolliniwatqan tehditliri bilen élip bériwatqan “Bextiyar Uyghur” hékayisi teshwiqatining yene dawamlishidighanliqini, emma heqiqet bilen sepsete otturisidiki bu küreshte insanlarning haman “Heqiqiy shinjang” ni köreleydighanliqini eskertip ötti.

Majü ependining bildürüshiche, xitay hökümitining türlük “Menpe'eti” ge érishken we yaki “Süküt qilish” ni tallighan bezi musulman döletliri, chet'ellik muxbirlar, tetqiqatchilarning xitayning “Saxta shinjang” yaritishigha bundin kéyinmu birlikte awaz qoshup, xitayning chapinini yépishi mumkin iken. Emma u, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayetlirini yoshuralmaydighan “Heqiqiy shinjang” ni éniq köridighanlarning yolini xitayning hergizmu tosalmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi:

“Hazir derweqe bir qisim kishiler xitay kompartiyesining chégra halqighan tehditlirige duch kelmekte. Emma bu yerde xitayning bu urunushliri ularning jinayi qilmishlirini rastinila aqliyalamdu dégen mesile bar. Méningche, bu mumkin bolmaydighan ish. Chünki, shexsen özümni élip éytsam menmu xitay kompartiyesining chégra halqighan bésim-tehditlirige uchrap kéliwatimen. Emma biz xitay kompartiyesining Uyghurlargha yürgüzüwatqan qebih jinayetlirini heqiqiy pakitlar arqiliq, heqiqiy hékayilirimizni dunyagha anglatsaqla, u bizni tosalmaydu we tosup qalalmaydu. Chünki heqiqet haman otturigha chiqidu.”

Halbuki, xitayning teshwiqat wasitiliri arqiliq, özining Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqini aqlashqa urunuwatqan mezgilde, 13-féwraldin 18-féwralghiche 3 kün dawam qilghan “Myunxén xewpsizlik yighini” da, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi muxbirlarning mexsus ziyaritini qobul qilghanda, Uyghurlarning mejburiy emgek, diniy örp-adet we til-medeniyet qatarliqlar heqqide soralghan so'allargha tamamen xitay hökümitining teshwiqatini tekrarlighanidi.

Analizchilarning bildürüshiche, xitay teshwiqatidiki bu “Saxta shinjang” bilen “Heqiqiy shinjang” otturisidiki perqler haman téximu keng türde ashkarilinip, ularning bu urunushliri xitayning kütkinidek ünüm we netijige érishelmeydiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.