Afriqa döletliri xitaygha naraziliq mektupi yollap, kemsitish heriketlirining derhal toxtitilishini telep qildi

Muxbirimiz irade
2020-04-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Afriqaliq elchiler xitay emeldarlirigha yazghan xéti toghriliq élan qilin'ghan maqalidin élin'ghan. 2020-Yili 13-aprél.
Afriqaliq elchiler xitay emeldarlirigha yazghan xéti toghriliq élan qilin'ghan maqalidin élin'ghan. 2020-Yili 13-aprél.
france24.com

Yéqindin buyan ijtima'iy taratqularda xitay ölkiliride yashaydighan chet'elliklerning dukan'gha kirishige ruxset qilinmighanliqi, kochilarda ochuq-ashkara haqaretke uchrawatqanliqidek körünüshler köplep otturigha chiqqan.

Bu heqte ijtima'iy taratqulargha inkas yollighan bir qisim chet'ellikler xitaylarning hazir chet'elliklerni "Wirusning menbesi" dep qarap, ularni ochuq-ashkara hemme yerdin qoghlawatqanliqini inkas qilghan idi. Bolupmu yéqindin buyan xitayning gu'angdung ölkisidin tarqalghan sin körünüshliri we xewerlerde xitaylarning qara tenliklerni mejburiy halda wirus tekshürüshidin ötküzüwatqanliqi, ularni öyliride yaki bashqa jaylarda mejburiy karantin'gha alghanliqi, qara tenliklerning ijare öyliridin qoghlinish, méhmanxanilarda yer bérilmeslik tüpeyli kochilarda tüneshke mejbur bolushtek ehwallargha yüzliniwatqanliqi keng ashkarilinip zor inkas qozghidi.

Bu xewerler herqaysi afriqa döletliri hökümetlirinimu qattiq bi'aram qilghan bolup, ular xitay hökümitige naraziliqini ipadiligen. Béyjingdiki afriqa döletliri elchiliri ortaq naraziliq mektupi yézish, afriqa döletliridiki xitay elchilirini chaqirtish arqiliq yüz bergen yuqiriqi heriketlerge chüshenche bérishni telep qilghan.

Radiyomizning igellishiche, 10-aprél küni küni afriqaliq elchiler xitay tashqi ishlar ministiri wang yigha yazghan mektupida töwendikiler déyilgen: "Afriqa bash elchiler guruppisi afriqaliqlargha qarshi yüz bériwatqan éghir kemsitish weqelirini közitip keldi. Biz ularning intayin qopal usulda yuqum ehwalini tekshürüsh we yadro kislatasi siniqidin ötküzülüwatqanliqini, ular gerche olturaq rayondiki bashqurush tewelikining sirtigha chiqip baqmighan, héchqandaq yuqumlan'ghuchi bilen alaqiliship baqmighan turuqluq 14 kün mejburiy karantin'gha élin'ghanliqini körduq."

Afriqaliq elchiler mektupida yene özlirining melum bir afriqaliqning xitayning yuqumni kontrol qilish qanunigha xilap heriketlerde bolghanliqigha a'it bir uchur tapshurup almighanliqini eskertip: "Shunga biz peqetla afriqaliqlarni tallap turup mejburiy sinaq we karantin qilishning ilmiy yaki logikiliq asasi yoq, dep qaraymiz. Bu xitaydiki afriqaliqlargha qaritilghan irqchiliq," dep eskertken.

Halbuki, amérikadiki "Béyjing bahari" zhurnilining tehriri, weziyet analizchisi xu ping ependi radiyomizgha qilghan sözide xitayda kemsitish hadisisining ezeldin éghirliqini tekitlidi. U sözide "Xitayda chet'elliklerni, bolupmu afriqaliq qara tenliklerni kemsitidighan ehwal ezeldin éghir idi. Xitay hökümiti bu mesilide dawamliq ziddiyetlik pozitsiye ichide bolup kelgen. Chünki ular afriqa döletliri bilen yaxshi ötüshni xalaydu, biraq öz ichide bolsa afriqaliqlarni kemsitidu. Afriqaliqlarni kemsitip ilgirimu nurghun toqunush kélip chiqqan, biraq bu qétim kölimi bek zor we bek ashkara bolghanliqtin alahide diqqet qozghidi," dédi.

Xu ping ependining eskertishiche, xitay hökümiti wirus bilen yuqumlinish ehwaligha a'it sanliq melumatlarni élan qilghanda ikkinchi qétimliq yuqumlinish dolquni weqeliride köpinche wirus yuqumlan'ghuchilrining chet'ellerdin kelgenler ikenlikini teshwiq qilishimu mushundaq weziyetning shekillinishide belgilik rol oynighan iken.

Afriqaliq elchiler xitay tashqi ishlar ministiri wang yigha yazghan xétide yene kemsitish weqeliri heqqide igiligen melumatlardin misal bérip, töwendikilerni bayan qilghan: "Afriqaliqlar yérim kéchide méhmanxanilardin chiqiriwétilgen, afriqaliq oqughuchilarghila tajsiman wirusi tekshürüshi qilin'ghan, xitaylar bilen toy qilghan afriqaliqlar a'ilisidin ayriwétilgen we yalghuz méhmanxanilarda karantin qilin'ghan, pasportning tutup qélinish, wizasini bikar qilish, qolgha élish, tutup turush we chégradin qoghlap chiqirishtek tehditlerge uchrighan. Biz gu'angdung ölkisidiki afriqaliqlargha we pütkül xitaydiki afriqaliqlargha élip bériliwatqan bundaq insan qélipidin chiqqan mu'amilini derhal toxtitilishini telep qilimiz."

Melum bolushiche, yuqiriqi mektuptin bashqa yene uganda, kéniye, gana we nigériyening tashqi ishlar ministirliqliri hemmisi shu döletlerde turushluq xitay elchilirini chaqirtip kélip öz naraziliqini ipadiligen.

Amérikadiki ilshat hesen ependimu xitayda özidin bashqa milletlerni kemsitish hadisilirining ezeldin mewjutluqini, xitay hökümitining héchqachan ünümlük tedbir almighanliqini bildürdi. U buni xitayda ewj éliwatqan xitay showinistik idiyesining netijisi, dep körsetti.

Melum bolushiche, qara tenliklerge qaritilghan kemsitish weqelirige amérikaliq afriqaliqlarmu uchrighan bolup, amérikaning gu'angju shehiride turushluq konsulxanisimu bu heqte öz tor bétide bir parche uqturush chiqarghan. Ular uqturushida "Bir qisim afriqaliq amérikaliqlarmu özlirining méhmanxana we bashqa ish yerlirige élinmighanliqini inkas qildi. Biz afriqaliq amérikaliqlargha waqtinche gu'angju sheher merkezliridin uzaq turushni tewsiye qilimiz," dégen.

Biraq xitay terep bolsa buni qet'iy ret qilghan. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jaw lijyen 13-aprél künidiki bayanatida "Xitayda afriqaliq qérindashlirimizni kemsitish heriketliri yoq. Amérikaning ziddiyet térimaqchi bolushi mes'uliyetsizlik we exlaqsizliq. Ularning xitay bilen afriqa arisida bölünüsh sélish urunushliri emelge ashmaydu," dégen.

Halbuki, tiwittér torida xitay elchining sözige nurghun afriqaliqlardin inkas kelgen bolup, ular özlirining xitayda kemsitilishke uchrishining bir pakitliqini misalliri bilen körsetken we xitay hökümitining yene pakitni körmeske sélip, yalghanchiliq qiliwatqanliqini tenqid qilghan.

Toluq bet