Reqemleshtürülgen “Muzéylar” we “Yéngidin bayqalghan arxé'ologiyelik buyumlar” némidin dérek béridu?

Muxbirimiz méhriban
2022.05.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Reqemleshtürülgen “Muzéylar” we “Yéngidin bayqalghan arxé'ologiyelik buyumlar” némidin dérek béridu? Melum Uyghurning maw zédongning süret we heykellirini yighip achqan muzéyi. 2012-Yili, xoten.
Photo: RFA

Yéqindin buyan xitayning “Shinjang xewerliri”, “Tengritagh tori” qatarliqlarda Uyghur diyarida yéngidin köpeytilgen we reqemleshtürülgen “Muzéylar” ning qurulush tereqqiyati we atalmish “Yéngidin bayqalghan” “Arxé'ologiyelik buyumlar” heqqidiki xewerler köplep bérilishke bashlidi.

Bularda Uyghur aptonom rayonluq partkom we hökümetning rehberlikide, rayonda muzéylarning qurulushi jiddiy élip bérilip, Uyghur aptonom rayonluq muzéy qatarliq Uyghur diyarining herqaysi jaylirida qurulghan muzéylarda “Shinjang tarixigha” a'it tarixiy höjjetler we arxé'ologiyelik tépilmilar qaytidin retlep chiqilghanliqi we körgezme qiliniwatqanliqi xewer qilindi. Xewerlerde yene xitay mutexessisliri we muzéylarda ziyarette bolghan sayahetchilerning tili arqiliq, rayondin tépilghan arxé'ologiyelik yadikarliqlarning “Shinjang qedimdin tartipla xitayning birqismi” dégen qarashni arxé'ologiye we tarix nuqtisidin ispatlighanliqi” tekitlen'gen.

Melum Uyghurning maw zédongning süret we heykellirini yighip achqan muzéyi. 2012-Yili, xoten.

“Tengritagh tori” ning “Shinjang géziti” ning 21-maydiki sanidin élin'ghan “Muzéylar sayahet nuqtilirigha aylandi” namliq xewiride: “Uyghur rayoni sayahetchilikide, sayahetchiler muzéylardiki medeniy yadikarliqlar we tarixiy bilimlerdin ‛shinjang qedimdin tartipla xitayning bir qismi‚ikenliki heqqidiki tarixiy chüshenchilerge ige boldi” déyilgen. Xewerde yene “Uyghur aptonom rayonluq medeniyet we sayahet nazaritining birlikte teshkillishide, 10 liniye boyiche Uyghur rayonining shimali we jenubidiki 80 din artuq muzéyda 6 milyon adem qétimliq sayahet orunlashturuldi” déyilgen.

“Tengritagh tori” ning 23-may élan qilghan “Aptonom rayonluq partiye komitéti, xelq qurultiyi, hökümet, siyasiy kéngesh rehberliri shinjang muzéyining 2-qararliq yéngi sariyini ékskursiye qildi, tekshürüp tetqiq qildi” serlewhilik tepsiliy xewiride, Uyghur aptonom rayonida “Muzéylar qurulushini kücheytish” “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi boyiche medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushining emeliy qedimi” dep teriplen'gen.

Xewerde körsitilishiche, partkom sékrétari ma shingrüy qatarliqlar muzéyning ehmiyiti we roli heqqide söz qilip: “Shi jinpingning yolyoruqliri we körsetmiliri boyiche” “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush qurulushini chongqur yolgha qoyup, jungxu'a milliti en'eniwi medeniyiti mujessemlen'gen medeniyet yadikarliqlirini heqiqiy türde yaxshi qoghdap, yaxshi bashqurup, muzéyning funksiyelik rolini téximu yaxshi jari qildurush” kéreklikini eskertken.

Xewerde yene tekitlinishiche, ma shingrüy qatarliqlar tarix we arxé'ologiyelik tépilmilarni jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi üchün sözlitish lazimliqini ilgiri sürüp: “Medeniyet yadikarliqlirini sözlitip, tarixni sözlitip, medeniyetni sözlitip, her millet kadirlar, ammini toghra bolghan dölet qarishi, tarix qarishi, millet qarishi, medeniyet qarishi, din qarishi turghuzushqa terbiyelep we yéteklep, jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini mustehkemlesh” dep körsetken.

Mutexessisler ma shingrüy qatarliqlarning yuqiriqi sözliridin xitayning Uyghur diyaridiki muzéy qurulushini kücheytishining meqsitining “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni omumlashturush we “Shinjang qedimdin tartipla xitayning birqismi”, “Ezeldinla xitayning birqismi” dégen idiyeni hemmige singdürüsh ikenlikini otturigha qoyushti.

Amérikadiki xitay weziyiti analizchiliridin, obzorchi xu péng ependining qarishiche, xitay hökümiti “Shinjang ezeldinla xitayning birqismi” dégen yalghanchiliq teshwiqatini tekrarlap kelgen bolsimu, emma bu yalghanchiliq dunyani ishendürelmigen.

Xu pingning bildürüshiche, ene shundaq bolghini üchün xitay hökümiti, yéqindin buyan, bu xil teshwiqatlarni qaytidin kücheytish bilen birlikte, muzéylarning qurulushigha zor kölemde meblegh sélish, hetta 6 milyon adem qétimgha yetken zor kölemlik sayahetchilik teshkillesh qatarliq türlük wasitilerni qollinip, “Shinjang qedimdin tartipla xitayning bir qismi” dégen bu sepsetini atalmish tarixiy we arxé'ologiye nuqtisidin ispatlap, özining bu yalghan teshwiqatigha xitay xelqini we dunyani ishendürüshke urunmaqtiken.

Xu péng ependining tekitlishiche, xitay hökümitining bu qeder urunushidin, “Uning bésiwélin'ghan bu zémindin ayrilip qélish endishisining neqeder küchlük ikenlikinimu körüwélishqa bolidiken”.

“Tengritagh tori” da 24-may élan qilin'ghan “Reqemleshtürülgen shinjang muzéyliri, 500 dane nepis arxé'ologiyelik yadikarliq sizni saqlimaqta” serlewhilik mexsus xewerde bolsa, bir mezgillik qurulush we retleshtin kéyin, yéqinda qaytidin échilghan ürümchidiki “Uyghur aptonom rayonluq muzéy” da, “Shinjang tarixigha a'it 1570 dane qedimiy yadikarliqning körgezme üchün qoyulghanliqi, buning ichide 500 dane yadikarliqning tunji qétim iskilattin chiqirilghan arxé'ologiyelik yadikarliqlar” ikenliki bildürülgen.

Amérikadiki arxé'olog we tarixchi qurban weli ependi, ötken esirning 80-90-yilliri “Uyghur aptonom rayonluq muzéy” da ishligen mutexessislirining biri.

Qurban weli ependi xewerde tilgha élin'ghan yadikarliqlarning “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” ning ispati qilip teriplinishini xitayda dawamliship kéliwatqan “Eng chong yalghanchiliq” dep körsetti.

Qurban weli ependi eyni chaghda özi ishligen mezgillerni eslep, xewerde tilgha élin'ghan atalmish “Arxé'ologiyelik yadikarliqlar” we “Iskilattin tunji qétim chiqirilip körgezmige qoyulghan 500 din artuq asare-etiqiler” ning kélish menbesi guman qozghaydighanliqini bildürdi.

Qurban weli ependi yene xewerde tilgha élin'ghan atalmish xitayche yazmilar heqqidimu toxtaldi.

Qurban weli ependining bildürüshiche, xewerde tilgha élin'ghan turpanning astane, qaraghoja dégen jayliridin tépilghan arxé'ologiyelik yadikarliqlar we ularning xitay tarixi menbelirige baghlinishliq ikenliki heqqidiki bayanlar, ilgiri xitaydiki tetqiqat maqaliliri we xewer menbeliride uchrimighaniken.

Qurban weli ependining tekitlishiche, kélish menbesi éniq bolmighan bu xil atalmish arxé'ologiyelik yadikarliqlarning tosattin otturigha chiqishi guman qozghishi kérek iken.

Uning bildürüshiche, xitay hökümiti tarixni burmilashtek neyrengwazliqini dawamlashturup kéliwatqan bolup, nöwette xitay hökümiti lagérlar arqiliq Uyghurlarni jismaniy jehettin yoqitish bilen bille, yene bu xil atalmish “Shinjang ezeldin xitayning birqismi” dégen yalghanchiliq teshwiqati arqiliq, Uyghurlarning öz zéminidiki tarixiy izlirini öchürüp tashlashqa urunmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet