Pexirdin perhatning lagérlarning mewjutluqini inkar qilip doklat bérishi yaponiyediki Uyghurlarning ghezipini qozghighan

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-06-22
Share
Pexirdin perhatning lagérlarning mewjutluqini inkar qilip doklat bérishi yaponiyediki Uyghurlarning ghezipini qozghighan "Xitay proféssorlar jem'iyiti" qatarliq ikki teshkilatning uyushturushi bilen torda ötküzülgen bir sa'ettin artuqraq doklat bérish yighinida pexirdin perhat sözlewatqan körünüsh. 2021-Yili 29-aprél.
RFA/Erkin Tarim

Xitay hökümiti xelq'aradin kéliwatqan bésimning küchiyishige egiship, yaponiyedimu xitay elchixanisi we yapondiki xitay ammiwiy teshkilatlirini heriketlendürüp özlirining saxta teshwiqatlirini kücheytmekte.

Bu yil 4-ayning 29-küni yaponiyede turushluq "Xitay proféssorlar jem'iyiti" qatarliq ikki teshkilatning uyushturushi bilen torda bir sa'ettin artuqraq doklat bérish yighini uyushturulghan. Bu yighinda yaponiyede turushluq pexirdin perhat isimlik Uyghur xitayni aqlap doklat bergen. U lagérlarning mewjut emeslikini ilgiri sürüsh bilen birlikte yene xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining xitayni eyiblishining asassiz ikenlikini otturigha qoyghan. U doklatida pexirlen'gen halda özining xitayning quchiqida chong bolghanliqini, Uyghurlarning kemsitishke uchrimaydighanliqini tekitligen. Uning bu sözliri yaponiyediki Uyghurlarning qattiq naraziliqigha uchrighan.

Biz pexirdin perhatning bu heqtiki inkasdini élish üchün tirishqan bolsaqmu, emma uni tapalmiduq. Bu heqte yaponiye Uyghur jem'iyitining bash katipi exmetjan létip ependi téléfon ziyaritimizni qobul qildi. U yéqindin buyan xitay hökümitining yaponiyediki teshwiqatini kücheytkenlikini otturigha qoyup mundaq dédi: "Xitayning bu xil teshwiqat pa'aliyetlirining sheklimu her xil boliwatidu. Mesilen, xitay elchixanisi torda doklat bérish yighinlirini uyushturdi. Bu yighin'gha biwaste ürümchidin xitay we Uyghur emeldarlar, xitayning 'terbiyelesh merkizi' de terbiyelinip idyesi özgergen atalmish 'kursant' lar, 'diniy zat' lar dégendek her sahadin kishiler bu tor yighinlirigha qatniship, xitayning dumbiqini chalmaqta. Ular hazirqi xelq'arada Uyghurlar toghrisida déyiliwatqan geplerning hemmisining saxta ikenliki, bularning hemmisining gherb ellirining oydurup chiqarghan teshwiqati ilenlikini otturigha qoymaqta. . ."

Uningdin bashqa xitay hökümiti bashqa bezi döletlerdikige oxshashla yaponiyediki Uyghur oqughuchilarni sözlitish arqiliq Uyghurlargha qarita sadir qiliwatqan jinayetlirini aqlashqa tirishmaqtiken. Exmetjan létip ependi yéqinda pexirdin perhat isimlik birini sözletkenlikini bayan qilip mundaq dédi:

"Bu xil yalghan teshwiqatning yene bir türi shuki, xitay yaponiyede turuwatqan Uyghur oqughuchilar we yaponiyediki bezi xitayperes yaponlarning aghzidin bu xil teshwiqatlarni élip baridighan ishlarmu körülüwatidu. Mesilen, 4-ayning 29-küni yaponiyediki 'xitay proféssorlar jem'iyiti' qatarliq ikki teshkilatning uyushturushi bilen torda bir sa'ettin artuqraq doklat bérish yighini uyushturulghan. Bu yighinda yaponiyede turushluq bir Uyghur xitayni aqlap doklat bergen. Bu Uyghurning özini tonushturushidin qarighanda, buning ismi pexirdin perhat bolup, özi 25 yash, ürümchide tughulup chong bolghan iken. Dadisi tömüryol idarisining kadiri iken. Bir inisi bar iken. U toluqsiz ottura mektepkiche ürümchide oqup, toluq ottura mekteptin tartip guwangdungda oqughan iken. Aliy mektepni béyjingdiki til uniwérsitétining yapon tili kespide oqughan iken. Shu jeryanda yaponiye bilen xitay otturisidiki oqughuchi almashturush programmisigha asasen 2017-yili yaponiyege oqushqa kelgeniken. U 2019-yili oqushini püttürüp tokyo etrapida bir yerde xizmet tépip ishleshke bashlaptu."

Pexirdin perhat doklatida Uyghurlarning tughulghandin ölgen'giche eng aliy imtiyazlardin behriman bolup yashaydighanliqini, hazirmu Uyghurlarning bextlik ikenlikini ilgiri sürgen.

Exmetjan litip ependi bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "Pexirdin perhatning bir sa'etlik doklati 'Uyghurlarning tughulghandin ölgen'giche eng aliy imtiyazlardin behriman bolup yashaydu' dégen gep bilen bashlinip eng axirida 'eger shinjang musteqil bolsa hazirqi süriye, iraq we afghanistan'gha aylinip kétidu. Héchkim bundaq bolushni xalimaydu, undaq bolghan teqdirde Uyghurlarning hemmisi musapirlargha aylinip kétidu, shunga barliq Uyghurlar hazirqi haletke eng yaxshi dep qaraydu' dégen sözler bilen axirlashti."

Exmetjan léip ependi yene mundaq dédi: "Pexirdin doklatida lagér mesilisi toghrisida toxtalghan waqtida, hazir gherb metbu'atliri bir milyon Uyghurning jaza lagérlirigha solan'ghanliqi toghrisida saxta teshwiqatlarni qiliwatidu. Eger bir milyondin artuq adem lagérgha solandi déyilse, her bir a'ilidin bir nechche adem lagergha élip kétilgen bolidu. Méning a'ilemde köp jan bar, shundaq turuqluq, méning a'ilemdin birmu adem tutup kétilgen yaki lagérgha élip kétilgen ehwal yoq. Méning etrapimdiki tonush-bilishlerdinmu lagérgha élip kétilgenler yoq. Men anglap baqmidim."

Pexirdin doklatida "Chet eldiki Uyghurlar ata-anisi bilen alaqe qilishta, weten'ge bérip kélishta qiyliniwatidu" dégen gepning yalghan ikenlikini ilgiri sürüp, özining béshidin ötkenlerni misal qilip körsetken. Uning déyishiche, 2017-yili u yaponiyege oqushqa kelgen waqtida ata-anisi béyjingghiche uzitip kelgen, 2018-yili bir qétim, 2019-yili yene bir qétim béyjingge bérip kelgen chaghdimu ata-aniliri béyjingghiche aldigha kélip kütiwélip, yene uzitip qoyghan iken. U bu jeryanda héchqandaq tosalghugha uchrimighanliqini misal qilip körsetken we béyjingda ata-aniliri bilen chüshken resimlirinimu körsetken.

U doklatida yene Uyghur diyarida Uyghurlar bilen xitaylarning bayashat we inaq ötüwatqanliqini, shundaqla özini xitaylar erkilitip chong qilghanliqini pexirlinip turup anglatqan. Exmet létip ependi bu doklatning yaponiye jem'iyitige selbiy tesir körsitidighanliqini, shunga özlirining pexirdinni köp izdigen bolsimu, emma tapalmighanliqini, uning peqetla xitaylar bilenla arilishidighan biri ikenlikini ilgiri sürdi.

Uning bir sa'etlik yalghan teshwiqati torlargha qoyulghandin kéyin, yaponiye Uyghur jem'iyiti buning yalghan ikenliki toghrisida sin körünüsh teyyarlap tarqatqan hemde yaponiyediki nupuzluq gézitlarda maqale élan qilghan. Exmetjan litip ependi bu heqte melumat berdi.

Exmetjan létip ependi xitayning ketminini chépiwatqan bu xildiki Uyghurlarni chet eldiki Uyghurlarning jama'et pikri arqiliq tor dunyasidin siqip chiqirishi kéreklikini tekitlidi.

Yaponiye Uyghur jemiyitining re'isi doktor abdulkérim abduraxman ependimu ziyaritimizni qobul qilip, özlirining xitayning yaponiyediki yalghan teshwiqatlirigha qarshi pa'aliyetke ötkenlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet