Уйғур дияридики сақчилар вә тәшвиқатқа тоюнған "вәтәнпәрвәр" саяһәт паалийәтлири

Мухбиримиз әзиз
2021-08-23
Share
uyghurgha-yotkesh-xitay-teshwiqati.jpg Тйәнәнмен мәйданида хитай саяһәтчиләрни қизиқтуруш үчүн уйғур районидики аз санлиқ милләтләрниң байрими көрситиливатқан телевизийә екрани әтрапиға йиғилған хитай саяһәтчиләр. 2014-Йили 1-май, бейҗиң.
AP

Хитай һөкүмити йеқинқи мәзгилләрдин буян уйғур қирғинчилиқи мәсилиси түпәйлидин барғансери хәлқара җамаәтниң тәнқид обйекти болуп қеливатқанлиқи мәлум. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмитиниңму буниңға мас һалда бәзи "юмшақ тәдбирләр" ни ишқа селип уйғурларниң хитай һөкүмитидин қанчилик "мәмнун" икәнликини давраң қиливатқанлиқиму диққәт қозғашқа башлиди. Хитай һөкүмитиниң әнә шу хил чарилиридики бир мәзмун "хитай дөлитини сөйидиған уйғурларниң көп санлиқни игиләйдиғанлиқи" ни испатлашқа мәркәзлишиши өз нөвитидә хели көп қисим мутәхәссисләрниң вә мухбирларниң қәлимидә әкс әтти.

Ройтерс агентлиқиниң обзорчиси вә узун йиллиқ мухбири кейт кедал (Cate Cadell) ниң уйғур дияридики нәқ мәйдан зияритидә һес қилғанлири буни йәнә бир қетим дуня җамаәтчиликигә җанлиқ намайән қилип бәрди. Униң "мустәқил" гезитидә елан қилған бу һәқтики саяһәт обзорида бу нуқтилар толуқ әкс әттүрүлди.

Хитай һөкүмитиниң "әң гүзәл макан" намидики саяһәт тәшвиқатлиирниң нәтиҗисидә уйғур дияриға саяһәткә барған һәрқандақ кишигә ‍охшаш кейт кедалму уйғур дияридики һәрқандақ аммиви көңүл ‍ечиш нуқтилириниң қаттиқ бихәтәрлик тори билән "оралған" лиқини көргән. Хитай саяһәтчиләр, болупму раван енглизчә сөзләйдиған хитай "саяһәтчи" ләр ағзи-ағзиға тәгмәстин бу җайда задила "лагир" яки "қирғинчилиқ" дегәнләрниң мәвҗут әмәсликини ташқийи дуняға җакарлаштин тохтап қалмиған.

Мухбирларниң алаһидә диққитини тартқини "көп хил милләтләр инақ вә иҗил" яшаватқан бу район хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлирида "диндин халий", "вәтәнпәрвәрликкә тоюнған", һәммила адәм хитайчә сөзлийәләйдиған пәвқуладдә саяһәт макани, дәп тәшвиқ қилиниватқан болсиму, мухбирларниң раван хитайчә соаллириға һечкимму бир еғиз инкас қайтурмиған һәмдә һәммила киши дәрһал өзлирини далдиға алған. Уларниң бу "вәтәнпәрвәр" саяһәтчиләр вә "һәммила милләт иттипақ" болған муһит һәққидики соаллириға җаваб беридиған бирму уйғур чиқмиған. Һалбуки улар һечқандақ уйғурға йеқинлишишқа илаҗ қилалмиғанда уларниң арқисидин бир қәдәмму қалмай из бесип әгишивалған "сирлиқ" кишиләр бу мухбирларға 24 саәт "йирақтин һәмраһ" болған. Бу җәрянда улар үрүмчи, қәшқәр, хотән қатарлиқ шәһәрләрдики аммиви мәйданларда уйғурларниң үнлүк нахша-музика садасиға җөр болған һалда колликтип уссулға чүшидиғанлиқини, бу хил уссул паалийәтлириниң хитай тәшвиқатлирида һәрқачан уйғурларниң "бәхтияр турмуш кәчүриватқанлиқи" ниң испати сүпитидә қоллинилидиғанлиқини байқиған. Хитай һөкүмитиниң мушу хил шәкилдә уйғурларни нахша-музикиға мәҗбурлаш арқилиқ уларниң "бәхтлик" икәнликини испатлимақчи болуши һәққидә сөз болғанда әнглийәдики лондон университетиниң профессори рәйчил харрис буниң қоюқ сиясий мәнидики "алдамчилиқ" икәнликини тәкитләйду.

"мән бу видийолар һәққидики инкасларни көрдүм. Хәвириңиз болғинидәк уйғурлар йиллардин буян хитайларға нахша ‍йетип уссул ‍ойнап беришкә, шундақла уларға тәбәссум қилишқа ‹көндүрүлгән'. Мән өзүмниң китабидиму бу хил һадисиләрниң 2014-вә 2015-йиллирила башлинип болғанлиқини, уларниң шу вақитлардила ‹қизил нахша' ларни вә ‹инқилаби вәтәнпәрвәрлик' темисидики нахша-уссулларни орунлашқа мәҗбурлиниватқанлиқини, уларниң һәптилик мәшрәп паалийәтлиридә болса әсәбийликни инкар қилишниң муһим мәзмунлар болуп қалғанлиқини баян қилған идим. Әмилийәттә болса хитай болмиған милләтләрни нахша-уссулға тәшкилләш арқилиқ уларниң қанчилик ‹бәхтлик' икәнликини намайән қилиш бәк узун тарихқа игә дөләт әнәниси. Әмма мениңчә бу хил нахша-уссулларни ‹бәхтлик' һаятниң испати қиливелиш пәқәтла ақмайдиған бир мәнтиқә, дәп қараймән."

Мухбирлар хитай һөкүмитиниң "вәтәнпәрвәрлик" мәзмунидики "шинҗаң саяһити паалийәтлири" ниң еланлирини көп көргән. Шундақ болғачқа һөкүмәтниң чақириқиға аваз қошуп һәр йили уйғур дияриға келидиған нәччә йүз милйон хитай саяһәтчиниң көридиғини уйғурларниң "бәхтлик һаяти", бу җайда һечқандақ зулум яки бастурушниң мәвҗут әмәслики, һөкүмәтниң қиливатқанлири пәқәт "терорлуққа қарши туруш чарилири" икәнлики болған. Әмма бу хилдики саяһәтчиләргә алаһидә көрситилидиған дөңкүврүк базири, қәшқәр қәдимий шәһәр изнаси қатарлиқ җайларни топ-топ қораллиқ сақчиларниң "һемайә қилиши" болса чеқип ташланған мәсчит харабилиридики йол бойлириға тикләнгән "коничә қияпәтни түгитип йеңилиққа йүзлинәйли. Компартийәдин миннәтдар болайли" дегән мәзмундики шоарларниң кәйнигә көплигән һекайиләрниң йошурунғанлиқини ишарә қилған. Бу хил әһвал тоғрисида сөз болғанда рәйчил харрис әң әқәллиси көз йеши қилиш һәққиму қалмиған уйғурларни "нахша-музика" ға теңип қоюпла "бәхтлик" қилип көрситиш урунушини бәкму ғәлитә бир һадисә, дәйду.

"бу йәрдики бәкму қизиқарлиқ болған йәнә бир әһвал шуки, мән у җайға барғанда вә уйғур қиз-чоканлири билән учришиш җәрянида уларниң көз яш қилишиниң чәкләнгән ишлар қатаридин орун алғанлиқини көрдүм. Шуңа улар өзигә яриша чарилар билән бу хилдики көз яш қилишни мәни қилишқа қарши күрәш қилидикән. Болупму диний нахшиларни аңлап көз яш қилғанлар болса лагерларға қамилидикән. Бу хилдики көз йеши қилишни мәни қилишқа бир амаллар билән қаршилиқ қиливатқан бир хәлқни әмди нахша-уссулға селип қоюп, уларни ‹бәхтлик' көрситишкә урунушниң өзи бәкла ғәлитә бир иш."

Хитай һөкүмти гәрчә түрлүк амал-чарилар арқилиқ уйғурларниң хитай компартийәсидин бәкму "миннәтдар" икәнликини намайән қилишқа урунуватқан болсиму, мушу хилдики обзорлар уларниң ялғанчилиқлирини тегишлик дәриҗидә паш қилип кәлмәктә икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт