Uyghur diyaridiki saqchilar we teshwiqatqa toyun'ghan "Wetenperwer" sayahet pa'aliyetliri

Muxbirimiz eziz
2021-08-23
Share
uyghurgha-yotkesh-xitay-teshwiqati.jpg Tyen'enmén meydanida xitay sayahetchilerni qiziqturush üchün Uyghur rayonidiki az sanliq milletlerning bayrimi körsitiliwatqan téléwiziye ékrani etrapigha yighilghan xitay sayahetchiler. 2014-Yili 1-may, béyjing.
AP

Xitay hökümiti yéqinqi mezgillerdin buyan Uyghur qirghinchiliqi mesilisi tüpeylidin barghanséri xelq'ara jama'etning tenqid obyékti bolup qéliwatqanliqi melum. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümitiningmu buninggha mas halda bezi "Yumshaq tedbirler" ni ishqa sélip Uyghurlarning xitay hökümitidin qanchilik "Memnun" ikenlikini dawrang qiliwatqanliqimu diqqet qozghashqa bashlidi. Xitay hökümitining ene shu xil chariliridiki bir mezmun "Xitay dölitini söyidighan Uyghurlarning köp sanliqni igileydighanliqi" ni ispatlashqa merkezlishishi öz nöwitide xéli köp qisim mutexessislerning we muxbirlarning qelimide eks etti.

Roytérs agéntliqining obzorchisi we uzun yilliq muxbiri kéyt kédal (Cate Cadell) ning Uyghur diyaridiki neq meydan ziyaritide hés qilghanliri buni yene bir qétim dunya jama'etchilikige janliq namayen qilip berdi. Uning "Musteqil" gézitide élan qilghan bu heqtiki sayahet obzorida bu nuqtilar toluq eks ettürüldi.

Xitay hökümitining "Eng güzel makan" namidiki sayahet teshwiqatli'irning netijiside Uyghur diyarigha sayahetke barghan herqandaq kishige ‍oxshash kéyt kédalmu Uyghur diyaridiki herqandaq ammiwi köngül ‍échish nuqtilirining qattiq bixeterlik tori bilen "Oralghan" liqini körgen. Xitay sayahetchiler, bolupmu rawan én'glizche sözleydighan xitay "Sayahetchi" ler aghzi-aghzigha tegmestin bu jayda zadila "Lagir" yaki "Qirghinchiliq" dégenlerning mewjut emeslikini tashqiyi dunyagha jakarlashtin toxtap qalmighan.

Muxbirlarning alahide diqqitini tartqini "Köp xil milletler inaq we ijil" yashawatqan bu rayon xitay hökümitining teshwiqatlirida "Dindin xaliy", "Wetenperwerlikke toyun'ghan", hemmila adem xitayche sözliyeleydighan pewqul'adde sayahet makani, dep teshwiq qiliniwatqan bolsimu, muxbirlarning rawan xitayche so'allirigha héchkimmu bir éghiz inkas qayturmighan hemde hemmila kishi derhal özlirini daldigha alghan. Ularning bu "Wetenperwer" sayahetchiler we "Hemmila millet ittipaq" bolghan muhit heqqidiki so'allirigha jawab béridighan birmu Uyghur chiqmighan. Halbuki ular héchqandaq Uyghurgha yéqinlishishqa ilaj qilalmighanda ularning arqisidin bir qedemmu qalmay iz bésip egishiwalghan "Sirliq" kishiler bu muxbirlargha 24 sa'et "Yiraqtin hemrah" bolghan. Bu jeryanda ular ürümchi, qeshqer, xoten qatarliq sheherlerdiki ammiwi meydanlarda Uyghurlarning ünlük naxsha-muzika sadasigha jör bolghan halda kolliktip ussulgha chüshidighanliqini, bu xil ussul pa'aliyetlirining xitay teshwiqatlirida herqachan Uyghurlarning "Bextiyar turmush kechüriwatqanliqi" ning ispati süpitide qollinilidighanliqini bayqighan. Xitay hökümitining mushu xil shekilde Uyghurlarni naxsha-muzikigha mejburlash arqiliq ularning "Bextlik" ikenlikini ispatlimaqchi bolushi heqqide söz bolghanda en'gliyediki london uniwérsitétining proféssori reychil xarris buning qoyuq siyasiy menidiki "Aldamchiliq" ikenlikini tekitleydu.

"Men bu widiyolar heqqidiki inkaslarni kördüm. Xewiringiz bolghinidek Uyghurlar yillardin buyan xitaylargha naxsha ‍yétip ussul ‍oynap bérishke, shundaqla ulargha tebessum qilishqa 'köndürülgen'. Men özümning kitabidimu bu xil hadisilerning 2014-we 2015-yillirila bashlinip bolghanliqini, ularning shu waqitlardila 'qizil naxsha' larni we 'inqilabi wetenperwerlik' témisidiki naxsha-ussullarni orunlashqa mejburliniwatqanliqini, ularning heptilik meshrep pa'aliyetliride bolsa esebiylikni inkar qilishning muhim mezmunlar bolup qalghanliqini bayan qilghan idim. Emiliyette bolsa xitay bolmighan milletlerni naxsha-ussulgha teshkillesh arqiliq ularning qanchilik 'bextlik' ikenlikini namayen qilish bek uzun tarixqa ige dölet en'enisi. Emma méningche bu xil naxsha-ussullarni 'bextlik' hayatning ispati qiliwélish peqetla aqmaydighan bir mentiqe, dep qaraymen."

Muxbirlar xitay hökümitining "Wetenperwerlik" mezmunidiki "Shinjang sayahiti pa'aliyetliri" ning élanlirini köp körgen. Shundaq bolghachqa hökümetning chaqiriqigha awaz qoshup her yili Uyghur diyarigha kélidighan nechche yüz milyon xitay sayahetchining köridighini Uyghurlarning "Bextlik hayati", bu jayda héchqandaq zulum yaki basturushning mewjut emesliki, hökümetning qiliwatqanliri peqet "Térorluqqa qarshi turush chariliri" ikenliki bolghan. Emma bu xildiki sayahetchilerge alahide körsitilidighan döngküwrük baziri, qeshqer qedimiy sheher iznasi qatarliq jaylarni top-top qoralliq saqchilarning "Hémaye qilishi" bolsa chéqip tashlan'ghan meschit xarabiliridiki yol boylirigha tiklen'gen "Koniche qiyapetni tügitip yéngiliqqa yüzlineyli. Kompartiyedin minnetdar bolayli" dégen mezmundiki sho'arlarning keynige köpligen hékayilerning yoshurun'ghanliqini ishare qilghan. Bu xil ehwal toghrisida söz bolghanda reychil xarris eng eqellisi köz yéshi qilish heqqimu qalmighan Uyghurlarni "Naxsha-muzika" gha téngip qoyupla "Bextlik" qilip körsitish urunushini bekmu ghelite bir hadise, deydu.

"Bu yerdiki bekmu qiziqarliq bolghan yene bir ehwal shuki, men u jaygha barghanda we Uyghur qiz-chokanliri bilen uchrishish jeryanida ularning köz yash qilishining cheklen'gen ishlar qataridin orun alghanliqini kördüm. Shunga ular özige yarisha charilar bilen bu xildiki köz yash qilishni men'i qilishqa qarshi küresh qilidiken. Bolupmu diniy naxshilarni anglap köz yash qilghanlar bolsa lagérlargha qamilidiken. Bu xildiki köz yéshi qilishni men'i qilishqa bir amallar bilen qarshiliq qiliwatqan bir xelqni emdi naxsha-ussulgha sélip qoyup, ularni 'bextlik' körsitishke urunushning özi bekla ghelite bir ish."

Xitay hökümti gerche türlük amal-charilar arqiliq Uyghurlarning xitay kompartiyesidin bekmu "Minnetdar" ikenlikini namayen qilishqa urunuwatqan bolsimu, mushu xildiki obzorlar ularning yalghanchiliqlirini tégishlik derijide pash qilip kelmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet