Xitayning kanada tarixidiki "Yataqliq mektep weqesi" ni misal qilip özining Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshurushi diqqet qozghidi

Muxbirimiz irade
2021-10-12
Share
Xitayning kanada tarixidiki Kanada bash ministiri jastin trudo tarixidiki 715 yerlik xelq balilirining jeset qalduqliri bayqalghan sabiq mariwal yerlik milletler olturaq mektipi ziyaret qildi. 2021-Yili 6-iyul, kanada.
REUTERS

Bu yil 5-ayda kanadada 1800-yillarda sélin'ghan we kanadadiki yerlik xelqlerning baliliri yighiwélinip "Terbiyelen'gen" yataqliq mekteplerning birining ornida bir qétimda 215, 6-ayning béshida yene shundaq bir mektep ornida 715 yerlik xelq balilirining jeset qalduqliri bayqalghanidi. Eyni chaghda yataqliq mekteplerde "Medeniyet ögitish" namida ata-aniliridin mejburiy ayriwélin'ghan bu yerlik millet balilirining perwasizliq, xorlash we sel qarashtek sewebler tüpeylidin ölgenliki perez qilinmaqta. Mezkur weqe eyni waqitta kanadadiki metbu'atlarda keng xewer qilin'ghan. Kanada hökümiti, xelqi we kanadadiki yerlik xelqlerni we shundaqla dunya jama'etchilikini qattiq epsuslandurup, tarixtiki sewenliklerning tekrarlanmasliqi üchün hemmeylenning yene bir qétim achchiq sawaq élishigha türtke bolghan.

Qiziqarliqi, bu xewerge keng orun bérip u heqte aylarche munazire qilghan yalghuz kanada axbaratliri bolmighan. Kanadadiki "Xata uchurni közitish" ornining doklat qilishiche, bu xewerge bashta xitay andin qalsa rusiye we iran keng kölemde orun bergen. Bu mustebit döletler kanadaning kona tarixidiki bu weqeni kanadaning abruyini we uning kishilik hoquqni qoghdashtiki awan'gart döletlik salahiyitini xunükleshtürüsh üchün qollan'ghan.

Mezkur organning körsitishiche, mustebit hakimiyetler xata uchur tarqitish, tesir körsitish herikitining bir qismi süpitide 'tenqidke tenqid arqiliq jawab qayturush' taktikisini qollinip, özining jinayi heriketliri we kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurushqa urunidiken. Xitay hökümiti bolsa bolupmu bu yataqliq mektep weqesi bilen Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi arisida xata bolghan exlaqiy tengpuqluqni ilgiri sürüsh arqiliq Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqini aqlashqa urun'ghan.

"Xata uchurni közitish" orni doklatida mundaq dégen: "Xitay hökümiti kanadaning bu heqte mexsus 'heqiqet we yarishish komitéti' qurup tarixtiki xataliqning ornini toldurush üchün toxtimay heriket qiliwatqanliqidek pakitni körmeske sélish arqiliq mesilini burmilimaqta. Kanada ilgiriki xataliqi üstide dawamliq izdinidu we tüzitishke heriket qilidu, xitay bolsa öz qilmishlirini yoshurushqa basturushqa urunmaqta".

Kanadadiki "Uyghur heq-hoquqlirini qoghdash qurulushi" ning diréktori memet toxti ependimu radiyomizgha qilghan sözide kanada hökümitining tarixta yerlik milletlerge qiliwatqan zulumi bilen ochuq-ashkara yüzlishiwatqanliqini tekitlidi.

"Xata uchurni közitish" ornining körsitishiche, kanadadiki yataqliq mektep weqesi ashkarilan'ghandin buyan xitayning "Yershari waqti" géziti féysbukta nurghun qétim xewer tarqatqan bolup, uning féyisbukta 63 milyon egeshküchisi bar iken. Bundin bashqa yene shinxu'a, yershari téléwiziye tori (CGTN) we "Yershari waqti" géziti qatarliqlar birlikte 94 parche xewer tarqatqan bolup, bu maqaliler 3158 qétim hembehirlen'gen we 16 ming 614 inkasqa érishken.

Mezkur organning qarishiche, xitay hökümiti bu weqe arqiliq kanadaning diqqitini xitayning Uyghurlargha qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi, hüseyin jélil mesilisi we bashqa tutqundiki kanadaliqlarning mesilisidin yötkesh üchün qilghan bolup, xitayning kanadaning yerlik balilargha tutqan mu'amilisi bilen hazirqi Uyghur qirghinchiliqini sélishturushtek söz oyuni kanada siyaset saheside belgilik ghelibe qazan'ghan. Ular doklatida mundaq dégen: "6-Ayda kanada kéngesh palata ezasi lé'o xosakos kanadadiki 79 kéngesh palata ezasini xitayning Uyghurlargha qiliwatqan mu'amilisini irqiy qirghinchiliq dep atash heqqide bir teklip sundi. Eyni chaghda musteqil kéngesh palatasi guruppisining rehbiri kéngesh palata ezasi yü'én paw wu buninggha qarshi munaziriside kanadaning öz yerlik xelqlirige qilghanlirini nezerde tutqanda xitayning Uyghur musulmanlirigha tutqan mu'amilisini tenqid qilmasliqi kérek, xitay hazir qiliwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan mejburiy tughmas qilishtek qilmishlarni biz tarixta qilghan" dégendek sözlerni qilghan.

Yuqiridiki organ doklatida "Bundaq bayanatlar xitay hökümitining teshwiqat sözlirini resmiyleshtüridu we kanada hökümitining exlaqiy obrazini xunükleshtüridu" dep eskertken.

Memet toxti ependi bolsa sözide xitay hökümitining chet'ellerdiki tesir körsitish herikitining uzundin buyan dawam qiliwatqanliqini, buning emdi diqqet qozghawatqanliqini éytti.

Derweqe, "Xata uchurni közitish" ornimu doklatida kanadadiki milliy munazire, jama'et pikiri we démokratik jeryanlirini kontrol qilish üchün chet'ellerning singip kirish, tesir körsitish heriketliridin mudapi'elinish zörür. Libéral döletler tarixtiki adaletsizliklerni choqum hel qilish bilen bir waqitta, yaman gherezlik chet'el hakimiyetlirining saxta teshwiqat we tesir körsitish heriketlirige choqum diqqet qilishi, tehlili qilishi we uni keng ashkarilishi kérek, dégen. Ular yene kanada hökümitige "Fédératip hökümet chet'elning saxta uchur tarqitish we tesir körsitish herikitining kanada démokratiyesi we jem'iyitige élip kélidighan éghir tehditini tonushi we hel qilishi kérek. Biz fédératsiye parlamént ezalirini buninggha tedbir qollinishni muhim orun'gha qoyushqa chaqirimiz".

Xitay hökümiti oxshash uslubni 2020-yili 5-ayda amérikada saqchining heddidin ziyade küch qollinishi netijiside hayatidin ayrilghan jorj floyd weqesidimu qilghan. Eyni chaghdimu xitay hökümitining resmiy axbaratliri, bayanatchiliri xitayda cheklen'gen tiwittér qatarliq munberlerni qollinip turup "Amérika bashqilargha kishilik hoquq dersi bérishtin awwal qara tenliklerning hoquqini bérishi kérek" dep qattiq jar salghan.

Yéqinda xitayning birleshken döletler teshkilatida turushluq wekili jang jün b d t yighinida amérikagha reddiye bérip: "Amérika irqiy qirghinchiliq dégen yalghan arqiliq bizge töhmet qiliwatidu. Uning meqsiti bizning tereqqiyatimizni tosush. Xitay irqiy qirghinchiliq qiliwatidu, dégen bu esirdiki chong yalghanchiliq, u ming qétim déyilsimu beribir yalghan" dégen sözlerni qilghan.

Memet toxti ependi ependi sözide kanada we amérika qatarliq döletler özining tarixtiki jinayetlirini étirap qilsa, xitay hazirghiche buni ret qiliwatidu. Biraq hazirqi pen-téxnika, sanliq melumatlarning sayisida xitayning bu irqiy qirghinchiliqini yoshurushi mumkin emes. Xitay buni yoshurush ornigha bu döletlerdin ilham élip uning bilen yüzlishishi we derhal bu irqiy qirghinchiliqni toxtitishi kérek" dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet