Xitay teshwiqat wasitiliri xitaylar ümid qilghan Uyghurlar turmushini teshwiq qilmaqta

Muxbirimiz jewlan
2020-11-02
Share
lager-yasalma-ussul.jpg 12 Dölet diplomatining Uyghur élidiki "Orunlashturulghan" ziyariti jeryanidiki "Qayta terbiyelesh lagéri" diki ussul sen'et pa'aliyiti. 2019-Yili 5-yanwar, xoten.
REUTERS

Xitay "Xelq géziti" özining xelq'ara teshwiqat qoralidin biri bolghan tiwittér hésabida xotenlik bir Uyghur qiz heqqide ishlen'gen 2 minutluq bir widiyoni chiqarghan bolup, uninggha "Arzugül özining ussuli we külke-shadliqi bilen zamaniwi Uyghur qizlirining turmushini sizge körsitip béridu. U xotenlik qiz bolup, bu widiyoda u öz yurti bolghan bu kichikkine bostanliq bazarni sayahetchilerge pexirlen'gen halda tonushturidu, bu yerde etles, qolda toqulghan gilem we qashtéshi bar," dep chüshendürüsh yazghan.

Bu widiyoda arzugül isimlik xotenlik qiz anche ölchemlik bolmighan xitayche teleppuzda xotendiki "Üch göher" ni tonushturidu. Uning biri etles bolup, Uyghurlarning en'eniwi toqumichiliq mehsulati bolghan, Uyghur xanim-qizliri yaxshi köridighan etlesning hazir her xil kiyim-kéchek mehsulatlirigha ishlitiliwatqanliqini éytidu. Ikkinchisi gilem bolup, qolda toqulghan Uyghur gilemlirining meshhur ikenlikini, gilemchilik karxanilirida ishleydighan üch-töt ademning bir nechche ayda bir xoten gilimni püttüridighanliqini, gerche hazir gilem zawutlirining mehsulatliri bolsimu, qolda toqulghan gilemning yenila qimmet bahaliq mehsulat ikenlikini éytidu. Üchinchisi, qashtéshi bolup, xoten qashtéshining dangliq ikenlikini, xotenning yurungqash deryasidin ésil qashtéshi chiqidighanliqini, yorungqash deryasi boyining hazir meshhur sayahet nuqtisigha aylan'ghanliqini, qashtéshigha qiziqidighan kishilerning barghanche köpiyiwatqanliqini, her kimning xoten'ge kelse xoten qashtéshi baziridin özi yaxshi köridighan bir ésil qashtéshigha érisheleydighanliqini éytidu. Bu qiz axirida yene xotende yuqiriqi "Üch göher" din bashqa nurghun ésil nersilerning barliqini, kéyinki widiyoda ularni tonushturidighanliqini bildüridu.

Doktor erkin sidiq ependi bu widiyo heqqide toxtilip: "Xelq'araning bésimining küchiyishige egiship, xitay bundaq yalghan teshwiqatlarni dawamliq élip bériwatidu. Xitay Uyghurlarni bextlik yashawatidu dep ming perdazlisimu bir yerliridin chandurup qoyidu. Hazir Uyghurlar köprek merkezleshken jaylarda köp Uyghur qalmidi, xitay yene adem tutup lagérgha solashni dawamlashturmaqta, wetenning ehwalida yaxshilinish yoq, ehwal intayin éghir," dédi we bezi uchurlardin xewer berdi.

Tetqiqatchi adriyan zénz bu widiyogha inkas yézip mundaq dégen: "Bu xitay hökümitining Uyghur jem'iyitini qayta qurup chiqqanliqini teshwiq qilghan widiyosi, widiyoda sözligen qiz xitaychini qiynilip hem azablinip turup sözlewatqandek qilidu. Buninggha oxshash widiyolar xitay kompartiyesining Uyghurlar üchün tesewwur qilghan kelgüsini bizge azghine bolsimu körsitip béridu".

Amérikada turushluq siyasiy közetchi ilshat hesen ependi bu widiyoni körgendin kéyinki tesiratini bayan qilip mundaq dédi: "Xitay özining tesewwuridiki Uyghurning obrazini xelq'aragha, xitaylargha hem Uyghurlargha tonushturuwatidu. Xitay ümid qilghan Uyghurlar qandaq Uyghurlar dégende, ular özining ana tilida sözlimey xitayche sözleydighan, xitayning zulumida yashawatqanliqini untuydighan, özining bextlik yashawatqanliqini xitay tilida ipadileydighan, axirqi hésabta jungxu'a milletlirining, yeni xitay chong a'ilisining bir ezasigha aylan'ghan Uyghurlardin ibaret."

Ilshat hesen ependi sözide yene xitayning bu widiyo arqiliq "Uyghurlar bextlik yashawatidu, Uyghur medeniyitini jungxu'a medeniyiti süpitide tereqqiy qilduruwatimiz" dep köz boyamchiliq qilipla qalmay, xitaylarni Uyghur rayonidiki bayliqlargha qiziqturuwatqanliqini otturigha qoydi.

Erkin sidiq ependi hazir gherb ellirining xitayning rezil epti-beshrisini xéli chongqur tonup yetkenlikini, shunga xitayning bundaq yirginchlik saxta teshwiqatlirining türkiye we bezi musulman döletlerni belkim aldiyalisimu, gherb dunyasini aldiyalmaydighanliqini bildürdi.

Közetküchilerning qarishiche, xitay Uyghur rayonidin sirtqi dunyagha tarqilidighan uchurlarni qattiq qamal qiliwalghan bolup, xelq'araning bu heqtiki gumani we naraziliqini peseytish üchün, buning ornigha öz teshwiqatini küchep ishqa sélishqa bashlighan. Yuqiriqi widiyo we uning dawamida kélidighan widiyolar ene shuning ipadisi iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet