Xitay tetür teshwiqatlar arqiliq xelq'araning közini boyashqa urunmaqta

Muxbirimiz nur'iman
2021-12-06
Share
xitay-qoralliq-herbiy-saqchi-aptomobil.jpg Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Melum bolushiche, yéqindin buyan xitay hökümiti özining dölet ichidi we xelq'araliq taratqulirida Uyghurlarni qarilaydighan we Uyghurlargha qaritilghan basturushlar heqqidiki pakitlarni burmilaydighan xewerlerni küchep tarqitishqa bashlighan. Xitay hökümiti bashqurushidiki “Tengritagh tori” 1-dékabir küni zor hejimlik maqale élan qilghan. Maqalide buningdin 8 yil burun yüz bergen “Sériqbuya weqesi” de neq meydanda saqchilar teripidin étip öltürülgen yerlik ahalilerni “Saqchilarning trrorluqqa qarshi turushtiki shanliq netijisi” qilip körsitish arqiliq, Uyghurlargha qaritilghan basturushini yolluq qilip körsitike urun'ghan.

Weqedin xewerdar kishilerning radiyomizgha bildürüshiche, sériqbuya yézisida yüz bergen weqe xitay da'iriliri élan qilghandek “Térrorluq weqesi” bolmastin, belki diniy we milliy bésimgha qarshi turush sewebidin kélip chiqqan naraziliq weqesi iken. Üch neper saqchi barat naway isimlik bir Uyghurning öyige basturup kirip, oghullirining saqallirini éliwétishke we qiz-ayallirining chümbellirini échiwétishke mejburlighanliqi, bu jeryanda ikki terep otturisida jidel yüz bérip, kéyinche qanliq toqunushqa aylan'ghan iken.

Közetküchiler, amérika bashchiliqidiki alte démokratik dölet we hökümet apparatlirining xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan basturushlirini “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep tonighan, amérika 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini resmiy déplomatik bayqut qilghanliqini jakarlighan bir mezgilde, xitay da'irilirining buningdin 8 yil burunqi weqeni qaytidin kötürüp chiqirishini, xitay hökümitining xelq'arada özining obrazini tikleshke urunuwatqanliqi, dep körsetmekte.

Bu heqte amérika jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Xitay da'irlirining Uyghur we bashqa türkiy musulman milletlerge yürgüzüwatqan basturushlirini aqlash üchün ishletken ‛térorchi‚ dégen qalpaqqa kelsek, hazir bu qalpaq taza ishlimey qaldi. Xitay hökümitining özimu uzundin buyan héchqandaq zorawanliqqqa da'ir muhim weqe bolmighanliqini tekitlewatidu. Éniqki, Uyghurlarning awazi toluq bisiqturulghan. Biz xongkonggha oxshash bashqa yerlardimu xitay hökümitige qarshi namayish qilghanlargha ‛térorchi‚ dégen qalpaqning kiygüzülgenlikini körüwatimiz. Bu qalpaqini ashundaq qalaymiqan ishlitiwergechke, xelq'ara jem'iyettimu ‛térorchi‚ dégen qalpaqning héch ehmiyiti qalmidi.”

U yene mundaq dédi: “Bu qétimqi béyjing qishliq olimpik musabiqisi olimpik tarixidiki eng talash-tartishqa qalghan bir olimpik musabiqisi bolidighan boldi. Chünki xitayning nurghunlighan kishilik hoquq depsendichilikliri küntertipke kéliwatidu. Natsistlar gérmaniyesi yehudiylargha qaratqan irqiy qirghinchliqini resmiy bashlashtin burun bérlinda olimpik musabiqisini ötküzgen idi. Halbuki, xitaygha kelsek, pütün dunyagha ayan bolghinidek, xitay besh yildin buyan irqiy qirghinchliqni dawam qiliwatidu we olimpik ötküzüshke teyyarliniwatidu. Shunga méningche, xitayning mesilisi natsisitlar gérmaniyesidinmu éghir tartishilidighan bir mesile.”

Melum bolushiche, xitay hökümiti yillardin biri Uyghurlarning milliy we diniy kimlikini saqlap qilish üchün élip barghan qarshiliq heriketlirini atalmish “Tirorluq” qa baghlap, Uyghurlarni qanliq basturup kelgen. Siyasiy analizchilar bu qanliq basturushlarni 1944-yili polsha paytexti warshawada yehudiy tutqunlirining natsistlar armiyesige körsetken qarshiliqi we bu qarshiliqning qanliq basturulushigha temsil qilghan.

27-Noyabir küni “Uyghur sot kollégiyesi” ning 3-nöwetlik ispat anglash yighinida doktor adriyan zénz yéngidin ashkarilan'ghan “Shinjang höjjetliri” heqqide muhim doklat bergenidi. Adriyan zénzning éytishiche, höjjetlerning biride 2014-yili shi jinpingning shexsen özi Uyghur rayonluq da'irilerge “Diniy ashqunluq” we “Zorawanliq” qa qarshi turush mesilisini hel qilish üchün yerlik qanun-nizam tüzüshke hoquq bergen iken. Netijide “Ashqunluqqa qarshi turush nizami” 2017-yili 4-ayda yolgha qoyulghan we bu keng kölemlik lagérgha qamashqa asas yaritip bergen.

Kanadadiki “Rawol wallénbérg kishilik hoquq merkizi” ning qanun meslihetchisi yonah daymond ependi bu heqte mundaq dédi: “Ashkarilan'ghan höjjetlerdin körginimizdek, Uyghurlargha yürgüzülgen basturush siyasitining buyruqi biwaste yuqiridin chüshken. Yeni shi jnpingning biwaste buyruqi bilen Uyghurlarni yoqitish siyasiti yürgüzülgen. Lagérlargha solan'ghan Uyghurlarning xitayning ichkiy siyasitige asasen yuqiri derijilik emeldarlarning biwaste buyruqi bilen sisitémiliq jazaliniwatqanliqini bilduq. Xitay bu xil sistémini bashqa topluqlarghimu ishlitishi mumkin. Bu bek xeterlik. Ashkarilan'ghan höjjetler xitayning shinjangda yürgüzüwatqan insaniyetke qarshi jinayiti we irqiy qirghinchiliqini téximu yorutti. Shunga xitayning dölet ichidiki hökümet taratqulirida we ijtima'iy taratqularda Uyghurlarni ‛jinayetchi‚, ‛xeterlik topluq‚ dep teshwiqi qilish bilen bir waqitta, shinjang heqqide türlük teshwiqatlarni élip bérishni kücheytishi ejeblinerlik emes. Lékin xitayning mushundaq nomussizlarche siyasiy teshwiqati peqetla özining egeshküchilirini aldiyalaydu, démokratik ellerni ishendürelmeydu. Shunglashqa men ishinimenki, xelq'araliq organlar bu irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün heriket qilishni dawamlashturidu.”

Yéqinda twittér Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige qarshi tetür teshwiqat herikiti bilen shughullinidighan xitay hökümitige alaqidar 2 ming 160 saxta teshwiqat hésabini taqighan. Bir nechche kün ilgiri amérikining “Méta” shirkiti xitayning tetür teshwiqat herikitige chétishliq 500 din oshuq saxta féysbuk hésabini taqighan. Bu hisabatlar resim, aptomatlashturulghan hésablar we saxta Uyghur abontlar qollinilip, “Rayondiki bextlik turmush” toghrisidiki dölet teshwiqati we saxta ispatlar tarqitilidiken. Tarqitilghan bezi mezmunlarni xitay diplomatliri qayta tarqitip, mezmunni inawetlik qilidiken. Bular saxta uchur arqiliq rayonda yillardin buyan dawam qiliwatqan zulum siyasiti, keng kölemlik lagérgha tashlash qilmishi, qayta terbiyelesh programmisi, mejburiy emgek we mejburiy tughmas qilish opératsiyesi heqqidiki eyibleshlerni ret qilidiken.

Yonah daymond ependi axirida yene mundaq dédi: “Xitay hökümiti xelq'ara axbarat qanallirining özige diqqet qiliwatqanliqni bilidu. Lékin ular dunyaning xitayning jinayetlirige perwa qilmasliqini ümid qilidu. Bilginimizdek, xitayning yürgüzüwatqan jinayetlirige a'it ispatlar taghdek döwilinip ketti. Shahitlarning ispatliri künséri köpiyiwatidu. Xitayning shinjangdiki basturushlirigha a'it ichkiy höjjetler ashkariliniwatidu. Shunga dunya xitay kompartiyesining shinjangdiki Uyghur we bashqa türkiy musulmanlargha yürgüzüwatqan jinayetlirining jawabkarliqini sürüshtürüsh mesilisige téximu köngül böliwatidu. Yighinchaqlap éytqanda, mushu mesilige izchil köngül bölüp kéliwatqan xelq'araliq kishilik hoquq adwokati bolush süpitim bilen hemde xitayning ‛irqiy qirghinchliqning aldini élish ehdinamisi‚ ge xilapliq qilghanliqi heqqidiki doklatning asasliq aptori bolush salahiyitim bilen shundaq diyeleymenki, bizning jemi'iyitimizdiki tetqiqatchilar, rehberler we siyasetchiler hemmimiz Uyghurlarni qollaymiz. Qolimizda bar her qandaq küch we pursettin paydilinip lagérlar taqalghuche, bu jinayetni ötküzgenler we bu sistémining jawabkarliqi sürüshtürülgiche, a'ililer jem bolghuche, uyghular duch kéliwatqan zulumni anglitishni dawamlashturimiz.”

Qeshqer maralbéshi nahiyesining sériqbuya yézisida 2013-yili 4-ayning 23-küni qanliq weqe yüz bergen idi. Bu weqe “Sériqbuya weqesi” dep atalghan. Aridin yette ay ötkendin kéyin, yeni 2013-yili 16-noyabir küni sériqbuya yéza saqchixanisida 2-qétimliq qanliq toqunush yüz bergen bolup, eyni waqittiki xewerlerdin melum bolushiche, Uyghurlardin 1-qétimliq toqunushta 6 kishi, 2-qétimliq toqunushta 9 kishi xitay saqchiliri teripidin neq meydanda étiwétilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet