Mutexessisler: “Xitay irqiy qirghinchiliqni yoshurush üchün xelq'araning diqqitini ghezzege burashqa urunmaqta”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.02.25
pelestin-xitay-bayraq-bala 2014-Yili 18-iyul jüme küni, pelestin bayriqini kötürgen iraqliq bir bala pelestinning béyjingdiki bash elchixanisining sirtidiki ghezze hawa hujumigha qarshi namayishta chimliqta méngiwatqan körünüsh. 2014-Yili 18-iyul. Béyjing.
AP

 Bir qisim xitay mutexessisliri we diplomatiye emeldarlirining ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturup munazire  qilishi we özining Uyghurlargha qaratqan siyasitini maxtap kökke kötürüshi, bir qisim Uyghur we chet ellik mutexessislerning diqqitini qozghimaqta. Ular, bu xitayning Uyghur élidiki irqi qirghinchiliqni yoshurush üchün, xelq'araning diqqitini ghezze mesilisige burashqa urunuwatqanliqining ipadisi, dep qarimaqta.

Amérikaning “Heptilik xewerler” (Newsweek) gézitide élan qilin'ghan mexsus maqalide, xitayning bir qisim mutexessisliri we diplomatiye emeldarlirining ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturup, béyjingning Uyghur rayonigha qaratqan siyasitining Uyghurlarni asas qilghan yerlik musulmanlargha tereqqiyat pursiti élip kelgenlikini؛ gherb döletliri bilen isra'iliyening ghezzege tutqan siyasitining buzghunchiliq we weyranchiliq élip kelgenlikini ilgiri sürgen.

Undaqta, xitay mutexessisliri bilen diplomatiye emeldarliri néme üchün ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturup munazire  qilidu? 

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem bu so'alimizgha mundaq jawab berdi: “Bu xitay kommunist hökümitining ereb-islam dunyasigha yaxshi körünüsh we özining sherqiy türkistandiki jinayi qilmishlirini, yeni Uyghurlargha qaratqan irqi qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayitini aqlashqa urunuwatqanliqini körsitip béridu.”

Xelq'arada tonulghan amérikaliq ottura sherq mutexessisi, doktor jeymis dorsi (James M. Dorsey) Özining bu heqtiki maqalisini “Médiyum” tori (medium.com) Da élan qilghan. U maqaliside mundaq dep yazghan:

“Xitay hökümitining Uyghurlarni kontrol qilishi téximu kücheygen, islamni qaytidin shekillendürüshi, yeni islamni xitaychilashturushning sür'iti téximu tézleshken. Xitayning intérnét torigha bolghan qattiq kontrolluqi yenimu kücheygen ehwal astida, xitayda yehudiylargha qarshi küchlük inkaslar we pikirler künséri köpiyiwatidu.” 

Ju jéng qatarliq xitayning ijtima'iy taratqu cholpanliri, “Yehudiylarning déginige hergiz ishenmeng” namliq sinliq uchurlarni tarqatqan. Yéqindin buyan, xitayda bu xil shekildiki yehudiylargha qarshi pikirler künséri köpeygen.

Xitayning Uyghur élida yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri hélihem dawam qiliwatqan bir waqitta, néme üchün xitay ijtima'iy taratqulirida yehudiylargha qarshi pikir éqimi shunche köpiyip kétidu?

Amérikadiki siyasiy analizchi, doktor andérs kor (Anders Corr) bu heqte jiddiy inkas qayturdi. Uning qarishiche, ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturup munazire  qilish, shundaqla xitayda yehudiylargha qarshi pikir éqimining köpiyishi, emeliyette xitayning gi'o-siyasiti bilen zich munasiwetlik iken.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang winbing feysbukta hembehirligen süret
Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang winbing feysbukta hembehirligen süret
Facebook/@Wang Wenbing

U, mundaq dédi: “Bularning sewebi shuki, buni xitayning nöwettiki gi'o-siyasiti bilen munasiwetlik déyishke bolidu. Gi'o-siyasiy nuqtidin éytqanda, xitayning bu siyasiti dunya miqyasida tosush siyasiti rolini oynaydu. Shunga xitay ijtima'iy taratqulirida isra'iliyege qarshi pikirlerge yol quyuwatidu. Iran, xitay teshkilligen barliq xelq'araliq teshkilatlirining ezasi bolup kelmekte we izchil halda xitayni qollap kelmekte. Yeni iran ‛altun kések döletliri‚ (BRICS), ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushining ezasi bolush süpiti bilen xitayni qollap kelmekte. Elwette, xamas bilen iranning yéqin munasiwiti bar. Shunga bu yerdiki asasiy dinamika shuki, xitayning kontrolluqi astidiki ijtima'iy taratqular terep tutmaqta, yeni xelq'ara taratqular munbiride isra'iliyege qarshi turup, ghezzeni qolllimaqta.”

Gérmaniyediki Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg) ning qarishiche, bir qisim xitay mutexessisliri we diplomatiye emeldarliri ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturushi toghra emes iken. U, mundaq dédi: “Ghezze bilen shinjangni, yeni sherqiy türkistanni sélishturushi bek xata. Ghezzede boluwatqanlarni dunya körüwatidu. Lékin sherqiy türkistanda boluwatqanlarning hemmisini dunya körelmeydu. Bir tereptin, ghezze bilen sherqiy türkistanni sélishturush arqiliq, xitay özining jinayitini étirap qiliwatidu. Bu sélishturush xitaygha bala élip kélidu .”

Isra'iliyening xitay tetqiqatigha merkezleshken aqillar ambiri - “Signal” (SIGNAL)  ning ijra'iye mudiri keris wit (Carice Witte) xitaydiki yehudiylargha qarshi pikirlerning köpiyishi heqqide köz qarshini mundaq ipadiligen: “Eger xitay yehudiylargha qarshi pikirlerning köpiyishige yol qoyushning xeterlik we éghir mesile ikenlikini hés qilsa idi, tekshürgüchilirini ishqa sélip uni alliqachan toxtatqan bolatti. Buninggha hökümetning kengchilik qiliwatqanliqi yaki köz yumuwatqanliqini éniq körüwalghili bolidu.”

Undaqta, xitay hökümiti néme üchün buni bilip turup, xitay mutexessisliri we diplomatik emeldarlirining ghezze bilen Uyghur rayonini sélishturushigha we xitay ijtima'iy taratqulirida yehudiylargha qarshi pikir éqimining köpiyishige köz yumuwatidu?

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat merkizining diréktori, doktor hénrik shajéwski   (Henryk Szadziewski) bu so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: 

“Elwette, xitay yer sharida, bolupmu ottura sherqte boluwatqan bu kirizislardin paydilinip, Uyghur rayonidiki basturush siyasitini aqlawatidu. Xitay hökümiti bu xil heriketlerni burunmu qilghan. Bu, xitay hökümiti üchün özining siyasitining toghra ikenlikini, gherb döletlirining siyasitining buzghunchiliq élip kélidighanliqini dawrang sélishning yaxshi bir pursiti. Ular özlirining Uyghur élidiki basturush siyasitini ‛ijabiy‚ körsitip, yalghan qiyapetke kiriwaldi. Halbuki, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi xitay hökümitining Uyghur rayonidiki siyasitini tekshürüp chiqip, xulase chiqirip boldi. Yeni b d t xitay hökümitining  Uyghur rayonida ‛insaniyetke qarshi jinayet shekillendürgen bolushi mumkinliki‚ ni otturigha qoydi.”  

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.