Xitayning wirus dewagerliki we lagérlardiki wirus wehimisi (2)

Muxbirimiz eziz
2020-03-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanimning "Xitayning b d t ning Uyghur élini tekshürüshini tosush bahaniliri ajiz" namliq maqalisi. 2020-Yili 25-mart.
Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanimning "Xitayning b d t ning Uyghur élini tekshürüshini tosush bahaniliri ajiz" namliq maqalisi. 2020-Yili 25-mart.
hrw.org

Amérika bilen xitay otturisidiki diplomatik munasiwette wirus mesilisini chöridigen bezi sürkilishler ewj éliwatqanda xitayning amérikadiki bash elchisi süy tyenkey amérikadiki eng dangliq HBO téléwiziyesining muxbiri jonasanning mexsus ziyaritini qobul qildi. Ziyarette süy tyenkey xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jaw lijyenning "Wirusning menbesini amérikaning herbiy tejribixanisidin izdesh lazim," dégen sözlirini "Aljighanliq" qa chiqirip inkar qilghandin kéyin, wirus deslep tarqalghan mezgillerdiki aldini élishqa munasiwetlik bir qatar mesililer, muxbirlarning ghayib bolup kétishi hemde bezilerning éghir cheklimilerge uchrishi qatarliq mesililer toghrisida söz boldi.

Tajsiman wirusning ademler kolléktip halda toplashqan jaylarda ademdin ademge tarqash sheklide eng téz yamraydighanliqi bu qétimqi wirus wabasida köp qétim ispatlan'ghan ammiwi sawatlardin bolup qalghan idi. Bolupmu Uyghur diyaridiki milyonlighan kishiler qamalghan lagérlardiki her bir kamérgha yigirme-ottuzdin ademning qamalghanliqi, yene kélip bu jaylarning tébbiy esliheliri we taziliq shara'itining intayin nachar ikenliki shahitlarning bayanliridin köp qétim melum bolghan idi. Xitay ölkiliridiki bir qisim türmilerge tajsiman wirusning tarqilishqa bashlighanliqi heqqide xewerlerning otturigha chiqishi bilen lagérlardiki tutqunlarning bu qétimqi wabagha qandaq taqabil turushi herqaysi sahening endishe qilidighan nuqtiliridin bolup qaldi. Bu qétimqi ziyarettimu muxbir jonasan bu mesilini bir muhim téma süpitide otturigha qoydi. Bolupmu muxbir "Shinjangdiki nechche yüzminglighan musulman qamalghan yighiwélish lagérlirida tajsiman wirusning aldini élishqa da'ir qandaq tedbirlerni qollandinglar?" dep sorighanda süy tyenkey birdinla pozitsiyesini özgertti.

Süy tyenkey muxbirgha u jaylarda héchqandaq yighiwélish lagéri mewjut emeslikini, eksiche uning "Kespiy terbiyelesh mektepliri" ikenlikini, bu merkezlerdiki kursantlarning hemmisiningla oqush püttürüp chiqip ketkenliki we yéngi xizmet orunlirigha ishqa chüshkenlikini, gerche Uyghur diyarida tajsiman wirus bilen yuqumlan'ghan bir qisim bimarlarning barliqi pakit bolsimu, ularning ehwali bashqa xitay ölkilirige qarighanda yaxshi ikenlikini bildürdi.

Emma muxbir jonasan uninggha qayturup so'al qoyup: "Siz u jaylarda lagér mewjut emes, dewatisiz. Emma birleshken döletler teshkilati (b d t) we bashqa xelq'araliq sorunlarda Uyghur, qazaq qatarliq musulmanlarning lagérlargha qamalghanliqi éytiliwatidu. Sizningche, bu jaylarda öz iradisige xilap halda qamalghan musulmanlar yoqmu?" dep sorighanda süy tyenkey kona muqamda gep yorghilitip: "Hemmila dölette qanun'gha xilapliq qilghan hemde térrorluqning tesirige uchrighan kishiler bolidu. Bundaq kishiler qanun boyiche bir yaqliq qilinishi lazim," dégende muxbir Uyghur diyaridiki lagér tutqunlirining ulardin pütünley perqliq bolghan insanlar ikenlikini tekitlidi.

Emma süy tyenkey bu kishilerning bashqilardin héchqandaq perqi yoqluqini, térrorluqning aldini élishta birer milletning nishan qilinmaydighanliqini bildürgende muxbir uning gépini bölüp: "Bu gépingizge hemmeylen qoshulidu. Emma bu lagérdiki nechche milyon kishi héchqandaq jinayiti yoq ehwalda sotmu qilinmastin yétiwatidu," dédi. Süy tyenkey tolimu heyran bolghan qiyapette "Siz bir milyon dégen bu sanni nedin taptingiz?" dep soridi. Muxbir bu sanning b d t we bashqa sorunlarda muxbirlar, pa'aliyetchiler we diplomatlarning türlük maddiy ispatlar, jümlidin sün'iy hemrah süretliri we hökümet höjjetliri asasida otturigha qoyghan pikirler ikenlikini éytqanda süy tyenkey xéli köp sandiki chet'el diplomatliri we muxbirlirining shuningdek bir qisim musulman elliridin kelgen wekillerning Uyghur diyarida ziyarette bolghanliqini tekitlep: "Siz némishqa ashu kishilerning némilerni dégenlikini anglap baqmaysiz?" dep so'al qoydi.

Jonasan buninggha jawaben u ziyaret we ékiskursiyelerning aldin orunlashturulghan nuqtilarni közdin kechürüsh bolghanliqini, bu ziyaretchilerning közitish munari we tömür derwaziliri bolghan lagérlargha bérishigha yol qoyulmighanliqini éytip: "Siz u jaylarni 'kespiy terbiyelesh mektipi' dewatisiz. Emma bu mekteplerdiki kishiler térrorchilar emes," dégende süy tyenkey buninggha qoshulidighanliqini bildürüp: "Ular térrorchi emes, emma térrorluqning tesirige uchrighan hemde kéyinche térrorluq bilen shughullinish éhtimalliqi bar kishiler. Ular bu mekteplerde hüner-kesip we qanun öginidu," dédi. Muxbir lagér tutqunlirining öz iradisige qarshi halda qamaqqa élin'ghan kishiler ikenlikini hemde ularning jismaniy we rohiy qiynaqlargha duch kélidighanliqi heqqide lagér shahidlirining guwahliq bergenlikini éytqanda süy tyenkey uning birtereplime we yalghan uchurlargha ishinip qalghanliqini éytti. Jonasan buninggha jawaben özining héchqandaq birtereplime xewerlerni asas qilmighanliqi, özining peqet ashu lagérlardin chiqqan shahitlarning éytqan sözliridin neqil alghanliqini éytti. Shundaqla bu xildiki ziyaretke herqachan xitay emeldarlirining "Hemrah" bolup qisturuluwalidighanliqini, xitay emeldarlirisiz bir ziyaretning mumkin bolmaydighanliqini éytti.

Emma süy tyenkey xitay térritoriyesidiki ziyarette xitay emeldarlirining bolmasliqini eqilge uyghun emes, dep körsetti hemde herqandaq muxbirning shu jaydiki qanunlargha ri'aye qilghan halda ziyaretke barsa bolidighanliqini, bu jehette héchqandaq cheklime yoqluqini, muxbirlarning "Bir qisim yaman gherezlik" axbaratlargha ishinip qalmasliqi lazimliqini éytqanda muxbir jonasan "Siz amérikada xalighan jayni amérika emeldarlirining hemrahliqisiz ziyaret qilalaysizghu? men sizge özüm toqup chiqqan hékayini emes, ashu shahitlarning axbaratqa sözligenlirini dep bériwatimen. Sizningche, sün'iy y hemrahtin tartilghan lagérlar heqqidiki süretlermu yalghanmu? meschitlerning chéqip tashlan'ghanliqimu yalghanmu?" dep so'al qoydi.

Emma süy tyenkey yenila Uyghur diyarida adem béshigha toghra kélidighan meschitlerning dunya boyiche eng aldinqi orunda turidighanliqini tekitligende muxbir uningdin "Imam asim" we "Imam jefer sadiq" mazarlirining chéqiwétilgenlikini, bularning néme üchün yoq qiliwétilgenlikini soridi. Emma süy tyenkey bular chéqilmidi, dédi. Shundaqla chet'el muxbirlirining Uyghur diyarigha xalighanche bérip tekshürüp béqishigha yol ochuq ikenlikini tekitlidi. Muxbir buninggha qarita "Undaqta, siler xelq'aradiki musteqil közetküchilerning shinjanggha bérip xitaylar 'hemrah' bolmighan halda tekshürüshte bolushigha yol qoyalamsiler?" dep sorighanda süy tyenkey: "Bizning b d t diki xizmetchilirimiz hazir mushu ishqa méngiwatidu," dédi.

Muxbir hazir tashqi dunyadiki kishilerning lagérlardiki milyonlighan mehbuslar, ularning qaranchuqsiz qéliwatqan perzentliri heqqide endishe qiliwatqanliqini tekitlep bu ehwalning hazirmu dawam qiliwatqanliqini, emma amérika muxbirlirining türlük cheklimiler tüpeylidin Uyghur diyarigha baralmaywatqanliqini éytqanda süy tyenkey bu yolning ochuq ikenlikini tekitlep, ilgiriki kona teshwiqatlirini yene bashlidi.

HBO Qanilining süy tyenkey bilen qilghan söhbiti élan qilin'ghandin kéyin her sahening küchlük tenqidige duch keldi. Bolupmu süy tyenkeyning xitaydek bir chong döletning bash elchisi turuqluq shunche köp delil-ispatlar bilen delillen'gen meschitlerning chéqilishi we lagérlar heqqidiki pakitlarni inkar qilishi, chet'el muxbirlirining Uyghur diyaridiki pa'aliyitining qanchilik zor tosqunluqqa uchraydighanliqi heqqide shunche köp ispatlar melum bolghan bolsimu bularni yalghan'gha chiqirishi gherb dunyasining xitay hökümiti heqqidiki chüshenchilirini yene bir qétim yéngilidi. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining diréktori sofi richardson bu heqte obzor élan qilip, süy tyenkeyning közini parqiritip turup yalghan sözligenlikini eyiblidi.

U bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida Uyghur diyarida zadi némilerning boluwatqanliqi tashqi dunyadin namelum qéliwatqan ehwalda shu jaydiki ehwallarni bashtin kechürgüchilerning bayanlirini buninggha delil qilishqa bolidighanliqini alahide tekitlidi.

"Xuddi biz körgendek u ziyarette süy tyenkey birleshken döletler teshkilatining mushu xildiki ziyaretler üchün zörür bolmighan orunsiz tosqunluqlarni peyda qiliwatqanliqi heqqide shikayet qildi. Bu pütünley asassiz shikayet. Bu tosqunluqlarni xitay hökümitining gherezlik halda peyda qiliwatqanliqi bizge besh qoldek ayding. 'ishtan'gha chiqqan köngülge tayin' dégendek kishilik hoquq jehettiki depsendichilik qilmishlirigha shérik döletler herqachan öz chawisining chitqa yéyilmasliqi üchün tashqi dunyadin kélidighan tekshürgüchilerni chekleshning koyigha chüshidu. Buni hemme kishi bilidu. Del shu sewebtin b d t ning kishilik hoquq aliy kéngishi bu xil kirizislargha biwasite tekshürüsh arqiliq inkas bildürüsh imkani bolmighanda shu rayon sirtidiki kishilerdin ispat alidu. Shimaliy koréye we rohin'ga musulmanlirining ehwali shundaq boldi. Shunglashqa shinjangdiki musulmanlarning ehwalinimu mushu teriqide tekshürüshke mejbur boldi hemde lagér shahidlirining bayanlirini retlep chiqti. Bu ispatlar toplan'ghandin kéyin ularning toghriliq we ishenchlik derijisi turghuzup chiqildi hemde barghanséri éghirlawatqan, bizni tolimu heyrette qalduruwatqan kishilik hoquq depsendichilikining heqiqiy ehwali ashkarilinishqa bashlidi."

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki tajsiman wirusning ehwali, bolupmu uning lagérlardiki tarqilish ehwali uchur menbelirining bekla cheklik bolushi tüpeylidin téxiche namelum halda turmaqta iken. Emma buning lagérlar üchün nöwette eng chong tehdit boluwatqanliqi barghanséri köpligen kishilerni endishige salmaqta iken.

Toluq bet