Җорҗи мәйсон университетида «хитайдики ислам дини» темисида муһакимә йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2019-04-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур муқамини тәтқиқ қилиш җәрянида уйғур районида тәкшүрүш билән шуғулланған елис андерсон ханим доклат бәрмәктә. 2019-Йили 4-апрел, вашингтон.
Уйғур муқамини тәтқиқ қилиш җәрянида уйғур районида тәкшүрүш билән шуғулланған елис андерсон ханим доклат бәрмәктә. 2019-Йили 4-апрел, вашингтон.
RFA/Eziz

Америкадики бирқәдәр чоң алий мәктәпләрдин болған җорҗи мәйсон университети қармиқидики әли вурал ак ислам тәтқиқат мәркизиниң уюштуруши билән 4-апрел күни мәзкур университетниң җонсон мәркизидә «хитайдики ислам дини» темисида илмий муһакимә йиғини ечилди.

Бу қетимқи йиғинға америка вә явропадин кәлгән бир қисим алимлар вә мутәхәссисләр қатнашқан болуп, бу қетимқи йиғин икки басқучқа бөлүп ечилди. Йиғинниң чүштин бурунқи бөлики «хәлқләр, текистләр вә садалар» темисида болуп, буниңда алаһидә көзгә челиқидиғини йеқинқи йиллардин буян өзиниң уйғур муқами һәққидики издинишлири сәвәбидин көп қетим қәшқәр, йәркән қатарлиқ җайларда әмәлий тәкшүрүш билән шуғулланған әлис андерсонниң илмий мақалиси болди.

«Уйғурлар дияридики тәбриктин сүкүткичә: мәдәнийәт қирғинчилиқи вә ‹террорлуққа қарши хәлқ уруши' дики вәйранчилиқлар» темисидики нутқида индияна университетиниң доктуранти әлис андерсон нуқтилиқ қилип уйғур муқамлири һәмдә униң тәқдири һәққидә тохталди. У сөз башлаштин аввал уйғур муқамлири һәққидики қисқа син филимини көрситиш арқилиқ йиғин әһлигә уйғур муқамлириниң омумий тәсвирини тәқдим қилди. Шуниңдин кейин у өзиниң уйғур дияридики нәқ мәйдан тәкшүрүшлиридә көргән-билгәнлиригә бирләштүргән һалда уйғур муқамлириниң уйғурларниң мәдәнийәт һаятиға қайси дәриҗидә сиңип кәткәнликини өз көзи билән көргәнликини баян қилди. Җүмлидин үрүмчидә өзигә бир уйғурниң «сиз динни чүшәнмигүчә муқамларни чүшинәлмәйсиз» дегәнликини, бу йәрдики «дин» аталғусиниң ениқла ислам диниға қаритилғанлиқини, ислам дини билән уйғур муқамлири оттурисидики чәмбәрчас мунасивәтниң көплигән илмий әмгәкләргә сәвәб болғанлиқини сөзләп өтти.

Әлис шу қатарда ғәрб дунясидики бир қисим уйғуршунас алимларниң бу саһәдики әмгәклири қатарида нейсен лайтниң «сирдаш мираслар: уйғур муқам ғәзәллириниң иҗад қилиниши», рәйчел харрисниң «хитай оттура асиясидики музика қануниниң һасил болуши: уйғур 12 муқами» қатарлиқ китаблирини тонуштурғач уйғур муқамлириниң аллиқачан уйғур мәдәнийәт саһәсидики әң типик символларниң бири болуп қалғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Униң қаришичә, муқамлар уйғурларниң мәдәний һаятида бәкму муһим орун игилигәнлики үчүн 1950-йилларда хитай даирилири нурғун мәбләғ аҗритип, үрүмчидә муқам ансамбили қурған. Шуниңдәк буниңға мунасивәтлик көплигән хизмәтләр ишләнгән. Һалбуки, у ахирқи қетим үрүмчигә барғанда уйғур муқамлири вә буниңға мунасивәтлик амилларниң пүтүнләй хәлқниң һаятидин сиқип чиқирилғанлиқини көргән. Муқамларниң киши қәлбини еритиветидиған җәзибилик садалири ислам диниға қарши «хәлқ уруши» да тәдриҗий көздин ғайиб болушқа йүз тутқан.

Йиғин арилиқидики дәм елишта биз әлис андерсон билән айрим сөһбәтләштуқ. Сөһбәт җәрянида у өзиниң уйғур муқамлири һәмдә уйғур сәнитиниң кәлгүси һәққидики қарашлирини баян қилип өтти.

Бу қетимқи йиғинниң чүштин кейинки бөликидә йетиливатқан яш уйғуршунас, монтана университетиниң ярдәмчи професссори ерик шлусел нуқтилиқ қилип уйғур тарихчиси мулла муса сайраминиң «тарихий һәмиди» намлиқ әсири һәмдә өзиниң мәзкур әсәрни енглизчиға тәрҗимә қилиш хизмити тоғрилиқ мәлуматлар бәрди. Шундақла молла муса сайраминиң 19-әсирдики бир уйғур тарихшунаси болуштәк алаһидиликидин шу замандики уйғур зиялийлириниң дуня қаришини көрүп йәткили болидиғанлиқини шундақла мәзкур әсәрдә көп қетимлап тәкрарлинидиған «ислам ечиш» һәрикити арқилиқ шу заманниң дәвр арқа көрүнүшини билиш мумкинликини қисқичә шәрһләп өтти.

Йиғин арилиқида биз униң билән айрим сөһбәттә болғанда 19-әсирдики чиң империйәсиниң уйғур дияридики ислам диниға тутқан сиясити билән бүгүнки күндә хитай компартийәсиниң уйғурлар һәмдә ислам диниға тутқан сияситини қандақ селиштуруш мумкинлики һәққидә сөзләштуқ. У бу һәқтә сөз қилип мундақ деди.

«Сиясәтләр тоғрилиқ сөз болғанда мән мулла муса сайраминиң тәсвиридин бир мисал кәлтүрүшни мувапиқ дәп қараймән. Сайрами өз әсиридә чиң сулалисиниң дәсләпки һөкүмранлиқи билән кейинки вақитлардики һөкүмранлиқини селиштуриду. Чүнки у бу әсәрни бир әсир алмишиватқан пәйттә йезип чиққан. У яшиған дәвр дәл һөкүмәт даирилириниң түрк-уйғур миллий кимликини хитай кимлики, йәни коңзичә шәкилгә айландуруши оттуриға чиққан мәзгилгә тоғра кәлгән. Шуңа униң әсиридә бу мәсилигә болған бәзи қарашлири әкс әткән. Бу сиясәт тоғрилиқ сөз болғанда у манҗуларниң яхши кишиләр икәнликини, уларниң көп ишларға, җүмлидин ислам шәриитиниң давам етишигә йол қойғанлиқини алаһидә гәвдиләндүриду. Қизиқарлиқ йери шуки, зо зоңтаң вә униң әгәшгүчилириниң 20-әсирниң башлири оттуриға чиқарған бу хилдики сиясәтлири һәққидә сөз болғанда бу һал тәбиий һалда бүгүнки күндә шәрқий түркистанда немиләрниң болуватқанлиқини ядимизға салиду. Һалбуки, бу йәрдики бир пәрқ шу йәрдики, әйни вақитта бир пүтүн уйғур җәмийитини түптин өзгәртиш урунуши һәммила җайни қаплимиған, нәзәрийә җәһәттин алғандиму у шу вақиттики һөкүмәт үчүн бир зор қурулуш болмиған. Чүнки хитай дөлити әйни вақитта бундақ бир һадисини әмәлгә ашурғидәк қудрәткә игә әмәс иди. Әмма һазир бу әһвал өзгәрди. Хитай дөлити һазир зорийип һәммила җайға қоли йетидиған болуп кәтти. Шу сәвәбтинму уйғурларға коңзичә удумни теңип уларни түптин өзгәртишни, уйғурларниң тилини башқа бир тилға айландурушни башливәтти. Уйғурларни тәқипкә елип, уларни назарәткә мәһкум қилди. Һалбуки, бу ишларни буниңдин бир әсир илгирики у вақитларда қилғили болмайтти.»

Бу қетимқи йиғинда явропа вә американиң башқа җайлиридики университетлардин кәлгән бир қисим мутәхәссисләрму ислам дининиң хитайдики тарихий тәрәққиятиға мунасивәтлик әһваллар һәққидә өз қарашлирини баян қилип өтти. Йиғинға һәрқайси җайлардин кәлгән оқуғучилар вә бир қисим мутәхәссисләр қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт