Jorji meyson uniwérsitétida "Xitaydiki islam dini" témisida muhakime yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2019-04-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur muqamini tetqiq qilish jeryanida Uyghur rayonida tekshürüsh bilen shughullan'ghan élis andérson xanim doklat bermekte. 2019-Yili 4-aprél, washin'gton.
Uyghur muqamini tetqiq qilish jeryanida Uyghur rayonida tekshürüsh bilen shughullan'ghan élis andérson xanim doklat bermekte. 2019-Yili 4-aprél, washin'gton.
RFA/Eziz

Amérikadiki birqeder chong aliy mekteplerdin bolghan jorji meyson uniwérsitéti qarmiqidiki eli wural ak islam tetqiqat merkizining uyushturushi bilen 4-aprél küni mezkur uniwérsitétning jonson merkizide "Xitaydiki islam dini" témisida ilmiy muhakime yighini échildi.

Bu qétimqi yighin'gha amérika we yawropadin kelgen bir qisim alimlar we mutexessisler qatnashqan bolup, bu qétimqi yighin ikki basquchqa bölüp échildi. Yighinning chüshtin burunqi böliki "Xelqler, tékistler we sadalar" témisida bolup, buningda alahide közge chéliqidighini yéqinqi yillardin buyan özining Uyghur muqami heqqidiki izdinishliri sewebidin köp qétim qeshqer, yerken qatarliq jaylarda emeliy tekshürüsh bilen shughullan'ghan elis andérsonning ilmiy maqalisi boldi.

"Uyghurlar diyaridiki tebriktin sükütkiche: medeniyet qirghinchiliqi we 'térrorluqqa qarshi xelq urushi' diki weyranchiliqlar" témisidiki nutqida indiyana uniwérsitétining dokturanti elis andérson nuqtiliq qilip Uyghur muqamliri hemde uning teqdiri heqqide toxtaldi. U söz bashlashtin awwal Uyghur muqamliri heqqidiki qisqa sin filimini körsitish arqiliq yighin ehlige Uyghur muqamlirining omumiy teswirini teqdim qildi. Shuningdin kéyin u özining Uyghur diyaridiki neq meydan tekshürüshliride körgen-bilgenlirige birleshtürgen halda Uyghur muqamlirining Uyghurlarning medeniyet hayatigha qaysi derijide singip ketkenlikini öz közi bilen körgenlikini bayan qildi. Jümlidin ürümchide özige bir Uyghurning "Siz dinni chüshenmigüche muqamlarni chüshinelmeysiz" dégenlikini, bu yerdiki "Din" atalghusining éniqla islam dinigha qaritilghanliqini, islam dini bilen Uyghur muqamliri otturisidiki chemberchas munasiwetning köpligen ilmiy emgeklerge seweb bolghanliqini sözlep ötti.

Elis shu qatarda gherb dunyasidiki bir qisim Uyghurshunas alimlarning bu sahediki emgekliri qatarida néysén laytning "Sirdash miraslar: Uyghur muqam ghezellirining ijad qilinishi", reychél xarrisning "Xitay ottura asiyasidiki muzika qanunining hasil bolushi: Uyghur 12 muqami" qatarliq kitablirini tonushturghach Uyghur muqamlirining alliqachan Uyghur medeniyet sahesidiki eng tipik simwollarning biri bolup qalghanliqini alahide tekitlidi.

Uning qarishiche, muqamlar Uyghurlarning medeniy hayatida bekmu muhim orun igiligenliki üchün 1950-yillarda xitay da'iriliri nurghun meblegh ajritip, ürümchide muqam ansambili qurghan. Shuningdek buninggha munasiwetlik köpligen xizmetler ishlen'gen. Halbuki, u axirqi qétim ürümchige barghanda Uyghur muqamliri we buninggha munasiwetlik amillarning pütünley xelqning hayatidin siqip chiqirilghanliqini körgen. Muqamlarning kishi qelbini éritiwétidighan jezibilik sadaliri islam dinigha qarshi "Xelq urushi" da tedrijiy közdin ghayib bolushqa yüz tutqan.

Yighin ariliqidiki dem élishta biz elis andérson bilen ayrim söhbetleshtuq. Söhbet jeryanida u özining Uyghur muqamliri hemde Uyghur sen'itining kelgüsi heqqidiki qarashlirini bayan qilip ötti.

Bu qétimqi yighinning chüshtin kéyinki bölikide yétiliwatqan yash Uyghurshunas, montana uniwérsitétining yardemchi profésssori érik shlusél nuqtiliq qilip Uyghur tarixchisi mulla musa sayramining "Tarixiy hemidi" namliq esiri hemde özining mezkur eserni én'glizchigha terjime qilish xizmiti toghriliq melumatlar berdi. Shundaqla molla musa sayramining 19-esirdiki bir Uyghur tarixshunasi bolushtek alahidilikidin shu zamandiki Uyghur ziyaliylirining dunya qarishini körüp yetkili bolidighanliqini shundaqla mezkur eserde köp qétimlap tekrarlinidighan "Islam échish" herikiti arqiliq shu zamanning dewr arqa körünüshini bilish mumkinlikini qisqiche sherhlep ötti.

Yighin ariliqida biz uning bilen ayrim söhbette bolghanda 19-esirdiki ching impériyesining Uyghur diyaridiki islam dinigha tutqan siyasiti bilen bügünki künde xitay kompartiyesining Uyghurlar hemde islam dinigha tutqan siyasitini qandaq sélishturush mumkinliki heqqide sözleshtuq. U bu heqte söz qilip mundaq dédi.

"Siyasetler toghriliq söz bolghanda men mulla musa sayramining teswiridin bir misal keltürüshni muwapiq dep qaraymen. Sayrami öz esiride ching sulalisining deslepki hökümranliqi bilen kéyinki waqitlardiki hökümranliqini sélishturidu. Chünki u bu eserni bir esir almishiwatqan peytte yézip chiqqan. U yashighan dewr del hökümet da'irilirining türk-Uyghur milliy kimlikini xitay kimliki, yeni kongziche shekilge aylandurushi otturigha chiqqan mezgilge toghra kelgen. Shunga uning esiride bu mesilige bolghan bezi qarashliri eks etken. Bu siyaset toghriliq söz bolghanda u manjularning yaxshi kishiler ikenlikini, ularning köp ishlargha, jümlidin islam sheri'itining dawam étishige yol qoyghanliqini alahide gewdilendüridu. Qiziqarliq yéri shuki, zo zongtang we uning egeshgüchilirining 20-esirning bashliri otturigha chiqarghan bu xildiki siyasetliri heqqide söz bolghanda bu hal tebi'iy halda bügünki künde sherqiy türkistanda némilerning boluwatqanliqini yadimizgha salidu. Halbuki, bu yerdiki bir perq shu yerdiki, eyni waqitta bir pütün Uyghur jem'iyitini tüptin özgertish urunushi hemmila jayni qaplimighan, nezeriye jehettin alghandimu u shu waqittiki hökümet üchün bir zor qurulush bolmighan. Chünki xitay döliti eyni waqitta bundaq bir hadisini emelge ashurghidek qudretke ige emes idi. Emma hazir bu ehwal özgerdi. Xitay döliti hazir zoriyip hemmila jaygha qoli yétidighan bolup ketti. Shu sewebtinmu Uyghurlargha kongziche udumni téngip ularni tüptin özgertishni, Uyghurlarning tilini bashqa bir tilgha aylandurushni bashliwetti. Uyghurlarni teqipke élip, ularni nazaretke mehkum qildi. Halbuki, bu ishlarni buningdin bir esir ilgiriki u waqitlarda qilghili bolmaytti."

Bu qétimqi yighinda yawropa we amérikaning bashqa jayliridiki uniwérsitétlardin kelgen bir qisim mutexessislermu islam dinining xitaydiki tarixiy tereqqiyatigha munasiwetlik ehwallar heqqide öz qarashlirini bayan qilip ötti. Yighin'gha herqaysi jaylardin kelgen oqughuchilar we bir qisim mutexessisler qatnashti.

Toluq bet