Xitayning yuqum xetirige qarimay Uyghurlarni xitay zawutlirigha yötkishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-03-26
Share
mejburiy-emgek-xitaygha-yotkesh.jpg Teygu'ang(Tai Guang) zawutidiki Uyghur ishlemchiler "Anar uruqi" kechlik mektipining échilish murasimida. 2019-Yili iyun. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
aspi.org.au

Xitay hökümitining Uyghurlarni yéza éshincha emgek küchliri namida, mejburiy emgekke sélishi amérika hökümiti we amérikadiki karxanilar uyushmilirini, xelq'araliq chong karxanilarnimu bi'aram qilip, bu organlarni heriketke keltürüshke bashlighan. Her sahe amérikaning "Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishni cheklesh qanun layihisi" ni maqullash arqiliq Uyghurlarning "Zamaniwi qullar emgiki" ge sélinishini axirlashturushni teshebbus qiliwatqan bir peytte eksiche, xitay da'irilirining yéqindin buyan wirus yuqum tehditigimu qarimay Uyghur yashlirini, éshincha emgek küchliri süpitide türkümlep öz yurtidin bashqa yurtlardiki zawut-karxanilar we xitay ichidiki karxanilargha yötkewatqanliqigha da'ir uchurlar xitay taratqulirida ashkara élan qilindi.

4-Mart, xongkong xewer agéntliqi muxbirining shinjang Uyghur aptonom rayoni adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet idarisidin igilep xewer tarqitishiche, da'iriler rayonning jenubidiki üch wilayet we bir oblasttin 2-ayning axirighiche, 60 mingdin artuq yéza éshincha emgek küchlirining ish ornigha qaytip kélishini ishqa ashurghan. 2-Ayning 22-künidin 2-ayning 28-künigiche, jyangsu, xunen, gu'angshi, shendung, enxuy we bashqa ölkiler we sheherlerge jem'iy 149 adem yötkeldi, déyilgen. Xewerge qarighanda bular toqumichiliq we kiyim-kéchek karxanilirini asas qilip ishqa orunlashqan.

Buningdin bashqa xitayning bezi ijtima'iy taratqulirida oxshash forma kiydürülgen Uyghurlarning korla, xoten, aqsu, yeken qatarliq jaylardiki poyiz we aptobus béketliridin türküm-türkümlep yolgha chiqqan körünüshliri ashkarilandi.

Chet'ellerdiki Uyghur közetküchiler bu widiyo körünüshlerge asasen, bu yashlarning hemmisining asasen on nechche yashtin 30 yash etrapida bolushi mumkinlikini hemde yötkilish kölimining alahide zor ikenlikini ilgiri sürmekte. Qismen widéyolargha yugoslawiyening "Köwrük" dégen kino-filimdiki "Dostlar xeyr xosh" namliq naxsha kirishtürülgen bolup, Uyghurlar inkaslirida bu arqiliq ularning özlirining mejburiy halda, xuddi yurtidin menggülük ayriliwatqanliqidek endishilik keypiyatini ipade qilishqanliqini mulahize qilghan.

Radiyomizmu oxshimighan menbelerdin bu xildiki Uyghur yashlirining béketlerdin türkümlep ayrilghanliqigha da'ir 30 din artuq widéyo körünüshini tapshurup aldi. Bezilerning ewetken uchurlirida Uyghur diyardin yéngi yéngi yil kirgendin buyan her nahiyedin besh mingdin yashning tizimlap élip méngilghanliqi qeyt qilin'ghan.

Epsuski, bu qisqa sin körünüshliride bu Uyghurlarning kimliki, néme sewebtin, qaysi sheher yaki zawutqa élip méngilghanliqigha da'ir uchurlar bérilmigen bolghachqa, buninggha da'ir yenimu tepsiliy melumat élishqa tirishtuq.

Uyghur diyaridiki emgek küchlirini yötkeshke mes'ul tarmaqliri birdek téléfonlirimizgha jawab bermidi. Melum bir widéyodiki Uyghur yashlirining shendung ölkisi jinen shehirige yétip kelgenlikidek yip uchigha asasen, shendung ölkilik adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet bash idarisi bilen alaqiliship sürüshte qilduq.

Téléfonni algha xadim "Shinjangdin shendunggha kelgen ishchilar ishqa chüshüp boldi" dégen bolsimu emma ularning qaysi jaylargha orunlashturulghinidin xewiri yoqluqini éytip, jinen sheherlik tarmaqlardin sorishimizni bildürdi.

Jinen sheherlik hökümet emgek mulazimet ishxanisidin téléfonni alghan xadim özining bu ishqa mes'ul emeslikini, tepsiliy ehwallardin melumat bérelmeydighanliqini éytqandin bashqa jawab bermidi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti xitay hökümitining Uyghurlarni qulluq emgikige séliwatqanliqi heqqide 11-mart küni dölet mejliside mexsus guwahliq bérish yighini ötküzüp, xitay hökümitining ötken birnechche yil mabeynide ikki milyon'gha yéqin Uyghurni lagérlargha qamap bolghanliqini, emdilikte ularning xitay hökümiti ijra qiliwatqan mejburiy emgekning obyéktigha aylinip qéliwatqanliqini, tajsiman wirusi tarqalghandin buyan uning lagérlardiki tutqunlarning ehwaligha nahayiti zor bir qabahet süpitide saye tashlawatqanliqini tekitlep, xitay hökümitining nöwette Uyghurlargha qiliwatqanlirini: "Sépi özidin insaniyetke qarshi jinayettur," dep körsetkenidi.

Xelq'ara metbu'at xewerliride xitaydiki paxta zapisining 80 pirsentini teshkil qilidighan Uyghur diyarida barliq toqumichiliq emgiki mushu xildiki mejburiy emgekke chétilidighanliqi köp qétim tekitlendi. Bu xewerlerde yene amérika bazarliridiki köpligen istémal buyumlirining Uyghurlarni asas qilghan mejburiy emgekning bedilige barliqqa kéliwatqanliqi, shu sewebtin amérika hökümitining bu mesilige jiddiy mu'amile qilishi lazimliqi tekitlendi.

Biz, 24-mart küni, amérika fédératsiye tamozhna we chégra qoghdash orginining xelq'ara soda mutexessisi doktor wirginiye wak bilen söhbet ötküzduq.

U, özlirining wezipisining mal teminat zenjiride mejburiy emgekke yol qoymaydighanliqini alahide tekitlesh bilen birlikte, Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin mejburiy emgekke séliniwatqanliqigha xelq'ara jama'etning zor diqqet-étibar bériwatqanliqini tekitlidi. U yene awstraliye istratégiyelik siyaset instituti élan qilghan doklatta qeyt qilin'ghan dunyawi shöhretke ige 83 xil markida ishliniwatqan mehsulatlarning del mushu xil mejburiy emgek arqiliq wujudqa kéliwatqanliqini misal élip, bu mesilide nöwette améra tarmaqlirining hemkarliqidiki tekshürüshning dawam qiliwatqanliqini bildürdi.

Biz uningdin yéqinqi mezgillerde bu heqtiki bezi widiyolargha oxshash yip uchlirining ispatliq qimmiti bar yoqluqini sorighinimizda, u jawaben öz orginini öz ichige alghan amérika hökümiti tarmiqidiki bir qanche tarmaqlarning bu xil widiyolardinmu xewiri barliqini bildürdi. Uning tekitlishiche bular melum jehettin paydilinish qimmitige ige bolsimu, emma bu organ nuqtiliq halda qandaq mallarning mejburiy emgekke chétilidighanliqini békitish we ularning amérikigha kirishni cheklesh bolghachqa, tekshürüsh xizmitining yalghuz bu xil uchurlar bilenla kupaye qilmaydighanliqini bildürdi. Axirda yene u munasiwetlik tarmaqlar hemkarliqida xitayning bu qilmishigha qandaq xatime bérishning yolini dawamliq izdewatqanliqini eskertti.

Bezi mutexessislerning qarishiche, bu mesile noqul shirketlerning tirishchanliqi bilen hel bolmaydiken. Hökümet we her bir shexs özining bu mesilidiki mes'uliyitini ada qilishi zörür. Gérmaniyelik mutexessis andiriyan zéniz bu xil pikirni tekitligen mutexessislerning biri.

U özining Uyghurlarning jenubtin bashqa sheherlerge we yaki sana'et rayonliri hemde xitay ölkiliridiki karxanilargha türkümlep yötkilish ehwalini közitip kéliwatqanliqini bildürüp: "Gerche Uyghurlarning yötkiliwatqanliqi heqqidiki widéyolar bir qeder cheklik uchurlar bolsimu, biraq bulardin Uyghurlarni emgek küchi süpitide yötkeshning hazirqidek waqittimu dawamlishiwatqanliqi we buning bir hökümet siyasiti ikenlikini éniq körüwalghili bolidu. Buni hetta xitay özining metbu'atliridinmu körüwélish mumkin" dédi.

Adriyan zénz yene xitayning yuqum yuqiri xeter basquchidimu Uyghurlarni xitaygha yötkeshni dawamlashturghanliqini tekitlep yene mundaq dédi: "Xitay hökümitining wuxen wirusi yuqum waqtida Uyghur doxturlarnimu u yerge yötkigenlikimu bu siyasetni ashkarilap béridu. Bu xil uchurlarni bir-birige ulap mulahize qilish yaki xewer qilishta bir halqa kemdek körünidu, méningche bular, xitay hökümitining Uyghur diyarini yuqiri téxnikiliq toluq közitilidighan saqchi dölitige aylandurup bolghandin kéyinki yighiwélish lagérlirining sheklini özgertip, Uyghurlarni qedemmu-qedem mushu xil mejburiy emgek lagérlirigha yötkesh siyasetlirini oxshimighan shekillerde dawam qiliwatqanliqini, sheherdin kentlergiche, zawut orunlirighiche kishilerning nazaret astida yashap, nazaret astida emgek qiliwatqanliqini körsitip béridu."

Amérikadiki "Miras fondi" ning tetqiqatchisi oliwiya énosning 23-mart küni élan qilin'ghan bu heqtiki maqalisidimu mushu xil analiz otturigha qoyulghanidi. U nöwette 80 mingdin artuq Uyghurning xitay ölkilirige yötkilip mejburiy emgekke séliniwatqanliqini, bularning bir qismining "Qayta terbiyelesh" namidiki lagérlardin qoyup bérilgen kishiler ikenlikini alahide tekitligenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet