Uyghur közetküchiler: “Kelgüsi ewladtlirimiz xitay tilidiki ménge yuyushning biwaste tehditi astida turmaqta”

Muxbirimiz gülchéhre
2022.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitaylashturush-mektep-xitay-tili-2.jpg Xitay hökümiti Uyghurlarni xitaychilashturushta Uyghur rayonidiki Uyghur oqutquchilarni xitay tilida ders ötüsh sewiyisige yetküzüsh üchün ularning xitay tili iqtidarini östürüshke 9 milyon dollardin artuq meblegh ajratqan. Yuqiridiki sürette, Uyghur oqughuchilar xitay tilida ders anglimaqta. 2004-Yili 3-mart, korla.
AFP

Yéqinqi künlerde féysibuk qatarliq ijtima'iy taratqularda aqsuning melum jayida 60 yashlardiki bir xitay erning onlighan Uyghur gödeklirige ménge yuyush terbiyesi élip bériwatqanliqigha a'it sin körünüshkiri tarqaldi. Bu sin körünüshliride, héliqi xitayning 8-10 yashlardiki Uyghur balilardin xitay hökömiti yasap chiqqan atalmish “Shinjang tarixi” gha da'ir saxta bayanlarni we ménge yuyush xaraktérliq so'allarni xuddi imtihan éliwatqandek jiddiy qiyapette sorighanliqi, balilarning bu so'allargha sho'ar yadlawatqandek bir qiyapette xitay tilida jawab bériwatqanliqi körsitilgen.

-Shinjang dégen bu namning menisi néme?

-Yéngi weten.

-Shinjangning tarixiy nami néme?

-Gherbiy yurt.

-Bu jay qachandin bashlap shinjang dep atalghan?

-1884-Yilidin bashlap.

-Kim ishghaliyetchilerni qoghlap chiqirip, ilini qayturiwalghan?

-Zo zungtang.

-Shinjang qachan tinchliq bilen azad bolghan?

-1949-Yili 9-ayning 25-küni

-Shinjangning tinch yol bilen azad bolushigha kimler küch chiqarghan?

-Taw siyö we burhan!

-Tarixta kim shinjangni qédirip, yipek yolini achqan?

-Jang chiyen!

-Shinjanggha kelgen tunji kompartiye ezasi kim?

-Péng deyyu'en!

-Aqsugha kelgen tunji kompartiye ezasichu?

-Lin jilu.

. . . . . . .

Bu sin körünüshlirining yene biride, oxshash bir xitay, xitay kompartiyesining qizil bayriqi ésilghan bir zalgha bir top Uyghur ösmür balilarni yighiwélip: “Qurban tulum tesirlen'gen halda a'ilisidikilerge: “Azad bolghandin kéyinla men shuni heqiqiy hés qildimki, peqet kommunistik partiye biz kembeghellerge hayat yoli berdi, bizni insandek körüp, bizge yer we öy berdi, bizge insanliq ghururimiz bilen yashash pursitini berdi” dégen, dep sözleydu.

Bu qisqa sinliq körüünüshler amérikadikiki lagér shahidi zumret dawut xanimning féysibok bétidin tarqalghan bolup, qisqa waqit ichide muhajirettiki Uyghur jama'iti arisida zor ghulghula qozghighan.

Zumret xanim mushuninggha oxshash Uyghur balilirining hazirqi ehwalini körsitip béridighan bir qanche sin kkrünüshlirini birlikte küchürüp tarqatqan. U bu sin körünüshlirining astigha baha yézip: “Uyghininglar xelqim, emdi oyghanmisanglar, bu ewladlirimiz bizning qarshimizgha chiqidu” dep agahlandurghan hemde özining chongqur we jiddy endishisini ipade qilghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan zumret xanimning bildürüshiche, bu sin körünüshliri aqsuning melum jayidiki Uyghur balilirigha ménge yuyush terbiyesi élip bériwatqan “Saw gangchi” isimlik 60 yashlardiki bir xitay teripidin tik-tokta tarqitilghan iken.

Zumret xanim wetendiki chaghlirida gerche öz balilirini ürümchidiki xitay mektipide oqutqan bolsimu, emma bügünki künde Uyghur balilirigha élip bériliwatqan ménge yuyushning tesewwur qilghusiz derijige yetkenlikini, tilgha aldi. U közetküchilerning diqqitini qozghash üchün bu sinlarni derhal köchürüp féysbukta tarqatqan iken.

Amérikadiki Uyghur közetküchilerdin ilshat hesen ependi, Uyghur balilirining hazirqi échinishliq ehwali ipadilen'gen bu sin körünüshlirining özide intayin chongqur endishe peyda qiliwatqanliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Bu ehwallar xitay hökümitining Uyghur ewladlirini öz tarixi, ana tili we hetta özining ejdadlirinimu bilmeydighan, qip-qizil xitay qilip terbiyelewatqanliqini körsitip béridu. Hazirqi yéngi ewlad Uyghur gödekliri duch kéliwatqan bu ménge yuyush, eyni waqittiki medeniyet inqilabi dewrde Uyghur yash-ösmürliri uchrighan ziyankeshliktinmu ejellik bolghan bir tragidiyedur.”

Zumret dawut xanim, tik-tokta “Saw gangchi” dégen isim bilen toxtimay tarqitiliwatqan aqsudiki Uyghur güdeklirining sin körünüshlirini tekrar-tekrar körüsh we sélishturush arqiliq, bu sin körünüshlirini tarqatquchi xitayning bir oqutquchi yaki qizil terbiyelesh merkizining xdimi we yaki balilar lagéridiki xitay yétekchi dep guman qilghanliqini, balilarni bolsa ata-anisi yénida yoq, yataqliq xitay mekteplirige yaki balilar lagérigha solan'ghan Uyghur baliliri dep qiyas qilghanliqini ilgri sürdi.

Zumret dawut éytqandek, bu sin körünüshliri tartilghan orunlar adettiki mektepke oxshimaydu, bu balilarning ata-atanisimu körünmeydu, hetta uningda bashqa Uyghur oqutquchilarningmu birer kürünüshi yoq. Bu sin körünüshlirining biride hetta emdila tili chiqqan 3 yashliq bir narside, özidin chongraq akisining xitayche “Men chong bolsam, herbiy bolup wetenni qoghdaymen” dep ögetken sözlirini tekrarlaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.