Аталмиш “хитай дөләт тили” ни мәҗбурий омумлаштуруш уйғурлардин тибәтләргә кеңәйгән

Мухбиримиз меһрибан
2021-11-03
Share
Аталмиш “хитай дөләт тили” ни мәҗбурий омумлаштуруш уйғурлардин тибәтләргә кеңәйгән Уйғур районидики мәлум мәктәпниң темиға чүшүрүлгән “дөләт тилида сөзләң” лозункиси.
RTYC

Иҗтимаий алақә мунбәрлиридин твиттерға 29-өктәбир йолланған бир учурдин ашкарилинишичә, йеқинда уйғур тили вә тибәт тили оқушлуқи хитайниң тил өгиниш юмталидин чиқириветилгән.

Хитай тил өгиниш мәркизи тор абонтлириниң немә үчүн уйғур тили вә тибәт тили өгиниш юмталиниң тизимликтин чиқириветилгәнлики һәққидики соалиға җаваб берип: “дөләт сияситиниң тәлипигә бинаән, уйғур тили вә тибәт тили дәрслики вақтинчә мунбәрдин еливетилди. Қачан әслигә келиши ениқ әмәс. Бу сәвәбтин көпчиликкә елип кәлгән қийинчилиқ үчүн әпу сораймиз. Көпчиликниң тоғра чүшинишини үмид қилимиз” дегән уқтурушни чиқарған.

Мәзкур учур тарқалғандин буян твиттер қатарлиқ иҗтимаий алақә мунбәрлиридә бу әһвал һәққидә инкаслар көпәйди.

Инкасларниң биридә, “мана бу әһвал мениң немә үчүн уйғурлар вә тибәтләрниң хитайдин қорқуш һессиятини тоғра чүшәнгәнликимниң сәвәби. Чүнки улар хитайдин қорқушқа тамамән һәқлиқ” дейилгән.

Йәнә бир инкаста “хитай һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң маарип, пән вә мәдәнийәт оргини йәни униско билән һәмкарлиқ орнатқан. Бу уларниң йәрлик тилларни қоғдашта ортақ тиришчанлиқ көрситимиз дегән шоариға мәсхирә әмәсму?” дейилгән. Инкас астиға йәнә 2018-йили б д т елан қилған йәрлик тилларни қоғдаш, дуня тиллири атласиға капаләтлик қилиш һәққидики чақириққа хитайниңму аваз қошқанлиқи һәққидики хәвәр улиниши қошуп қоюлған.

Мәлум болушичә, 2021-йили 8-айниң 13-күни хитай маарип минстирлиқиниң тор бекитидә 2021-йили 9-айдин башлап, пүткүл хитай бойичә “дөләт тили маарипини омумлаштуруш” уқтуруши елан қилинған. Мәзкур уқтурушта маарип системисидики бу өзгиришниң хитайдики аз санлиқ милләтләр олтурақлашқан 5 аптоном районидиму омумйүзлүк йолға қоюлидиғанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Әмма уйғурларға нисбәтән маарипни пүтүнләй хитайлаштуруш 2016-йили 9-айдила башланған. Уйғур аптоном районлуқ маарип назарити 2016-йили 8-айниң ахири рәсмий уқтуруш чиқирип, 2016-йил 9-айдин башлап йәсли, башланғуч, оттура мәктәпләрдә “дөләт тили” намида хитай тилида дәрс өтүлидиғанлиқини елан қилған. Радийомиз уйғур бөлүми телефон арқилиқ әһвал игилигинимиздә, или областлиқ маарип идариси хадими, әйни чағда уйғур оқуғучиларға һәптидә икки саәт ана тили дәрси өтүлгәндин башқа, барлиқ дәрсләрниң хитай тилида өтүлидиғанлиқини дәлиллигәниди.

2016-Йили күз пәслидин башлап уйғур аптоном район даирилири йәнә “шинҗаңға ярдәм” намида хитай өлкилиридин түркүмләргә бөлүп хитай оқутқучиларни қобул қилған. Һалбуки әслидики уйғур оқутқучилар пенсийәгә чиқиш, башқа хизмәтләргә орунлаштуруш, һәтта 2017-йили башланған “қайта тәрбийәләш” намидики лагерларға қамаш һәрикитидә асаслиқ тутқун обйектиға айланғаниди.

Тибәт паалийәтчилиридин канаданиң торунто шәһиридики “тибәт яшлар мәҗлиси” ниң башлиқи суннй сонам радийомиз зияритини қобул қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт, қатарлиқ милләтләргә қарита “пүтүнләй хитайлаштуруш “сиясити йүргүзүватқанлиқи вә буни дуняға ашкарилаш керәкликини билдүрди.

Сонам әпәнди мундақ деди: “бу, хитай һөкүмитиниң бизниң мәдәнийитимизни, өрп-адитимизни барлиқимизни хитайлаштуруп йоқитиш сиясити. Вәтинидин айрилип, дуняниң һәрқайси җайлирида яшашқа мәҗбур болуватқан тибәтләр, уйғурлар вә дуня хәлқи бу әһвалға қарши дәс турушимиз керәк. Биз иҗтимаий таратқулардин пайдилинип, бу әһвалларни дуняға давамлиқ ашкарилишимиз, хитайлаштуруш сияситиниң әвладлиримизни ана тилидин, әнәниви өрүп-адитидин мәһрум қилиштин сақлап қелишимиз керәк”.

Сонам әпәндиниң билдүрүшичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң “дөләт тилини омумлаштуруш” намида, хитай тилини хитай болмиған башқа милләтләр районида мәҗбурий һалда омумлаштуруши йеқинқи йилларда уйғурларға йүргүзүлгән мәҗбурий хитайлаштуруш сияситиниң нөвәттә тибәт, моңғул қатарлиқ хитай болмиған милләтләр райониға кеңийиши икән.

Униң тәкитлишичә, хитай уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң бәхтлик яшаватқанлиқини, бу хәлқләрниң етиқади вә тил-мәдәнийити капаләткә игә қилинғанлиқини тәшвиқ қилип вә һәр хил иқтисадий мәнпәәтләр арқилиқ дуняниң көзини бойимақта.

Мушундақ әһвалда дуня җамаәтчиликиниң хитайниң бу милләтләргә қаратқан бастурушиға сүкүт қилишиму, хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт қатарлиқ хитай болмиған милләтләргә қаратқан бастурушиниң барғанчә күчийишигә сәвәб болмақтикән.

Голландийәдики уйғур паалийәтчилиридин асийә уйғур ханим хитай һөкүмитиниң “дөләт тилини омумлаштуруш” сияситини, хитай болмиған башқа милләтләрни мәҗбурий хитайлаштуруш қәдиминиң тезлитилиши” дәп көрсәтти.

Асийә ханимниң билдүрүшичә, 70 йилдин буян, хитай һөкүмитиниң башқа милләтләрни ассимилятсийә қилип хитайлаштуруш сиясити 3 басқучқа бөлүнүп иҗра қилиниш тәрәққиятини бесип өткән.

Униң баян қилишичә, өткән әсирниң 60-70-йиллирида моңғул, уйғур, тибәт қатарлиқ өзиниң тил-йезиқи болған милләтләргә қарита, оттура-башланғуч мәктәпләрдә “хитай тили” дәрси тәсис қилиш, алий мәктәпләрдә бир қисим дәрсләрни хитай тилида өтүш тәшәббус қилинған. 90-Йилларниң оттурилириға кәлгәндә болса, хитай өлкилиридә “шинҗаң синиплири”, “шизаң синиплири” тәсис қилиш, башланғуч оттура мәктәпләрдә “қош тиллиқ синиплар” ни тәсис қилиш арқилиқ, маарипта қәдәммуқәдәм хитайлаштуруш сиясити йолға қоюлған. Һалбуки ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейин болса, аталмиш “җуңхуа бирлики” башқа милләтләрни мәҗбурий хитайлаштуруш сиясити тезлитилгән. Бу сиясәт 2017-йилдин буян уйғурларға қарита әң радикал васитиләр арқилиқ иҗра қилиш йолға қоюлған. Нәтиҗидә қисқиғинә 4 йил ичидә пүткүл уйғур районида хитай тиллиқ йәслиләр омумлишиш, башланғуч-оттура мәктәпләрдә хитай тили омумлашқан, уйғур тили маариптин пүтүнләй сиқип чиқирилған еғир вәзийәт шәкилләнгән.

Хитай һөкүмәт хәвәрлиридиму, даириләрниң уйғурларға қаратқан хитайлаштуруш сияситиниң 2017-йилдин кейин еришкән нәтиҗилири һәққидә хәвәрләр көпәймәктә.

“ақсу гезити” ниң 1-ноябир күнидики хәвиридә ашкарилинишичә, ақсу вилайәтлик парткомниң муавин секретари җу линсен ақсуда қурулған “дөләт ортақ тилини кеңәйтиш базиси” ниң ечилиш мурасимида қилған сөзидә, ақсу вилайити бойичә хитай тиллиқ йәслиләрниң омумлашқанлиқини билдүргән. Җу линсен сөзидә, ақсу вилайити “ши җинпиңниң тил-йезиқ хизмити тоғрисидики йолйоруқини чоңқур изчиллаштуруп, дөләт ортақ тил-йезиқини қәтий тәврәнмәй кеңәйтти вә омумлаштурди. Төт яштин алтә яшқичә болған оқуш йешиға йәтмигән балиларниң һәммиси дөләт ортақ тили маарипини қобул қилди” дегән. У “һәр дәриҗилик вә түрлүк мәктәпләр җәнубий шинҗаң бойичә дөләт ортақ тил-йезиқи оқу-оқутуши билән омумйүзлүк қаплашни башламчилиқ билән ишқа ашурғанлиқи” ни тәкитлигән.

Хитай һөкүмити 2017-йили башланған чоң тутқун билән бир вақитта уйғур тили, мәдәнийити, диний етиқади вә өрп-адәтлирини “бөлгүнчилик” вә “ашқунлуқ” ниң ипадиси, дәп чәклигәниди.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити 2017-йили 7-айдин башлап уйғур тилини райониниң маарип системисида рәсмий чәклигән болсиму, лекин у б д т вә һәр хил ахбарат йиғинлирида уйғур тилини қоғдаватқанлиқини үзлүксиз тәкитләп кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт