Atalmish "Xitay dölet tili" ni mejburiy omumlashturush Uyghurlardin tibetlerge kéngeygen

Muxbirimiz méhriban
2021-11-03
Share
Atalmish Uyghur rayonidiki melum mektepning témigha chüshürülgen "Dölet tilida sözleng" lozunkisi.
RTYC

Ijtima'iy alaqe munberliridin twittérgha 29-öktebir yollan'ghan bir uchurdin ashkarilinishiche, yéqinda Uyghur tili we tibet tili oqushluqi xitayning til öginish yumtalidin chiqiriwétilgen.

Xitay til öginish merkizi tor abontlirining néme üchün Uyghur tili we tibet tili öginish yumtalining tizimliktin chiqiriwétilgenliki heqqidiki so'aligha jawab bérip: "Dölet siyasitining telipige bina'en, Uyghur tili we tibet tili dersliki waqtinche munberdin éliwétildi. Qachan eslige kélishi éniq emes. Bu sewebtin köpchilikke élip kelgen qiyinchiliq üchün epu soraymiz. Köpchilikning toghra chüshinishini ümid qilimiz" dégen uqturushni chiqarghan.

Mezkur uchur tarqalghandin buyan twittér qatarliq ijtima'iy alaqe munberliride bu ehwal heqqide inkaslar köpeydi.

Inkaslarning biride, "Mana bu ehwal méning néme üchün Uyghurlar we tibetlerning xitaydin qorqush héssiyatini toghra chüshen'genlikimning sewebi. Chünki ular xitaydin qorqushqa tamamen heqliq" déyilgen.

Yene bir inkasta "Xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining ma'arip, pen we medeniyet orgini yeni unisko bilen hemkarliq ornatqan. Bu ularning yerlik tillarni qoghdashta ortaq tirishchanliq körsitimiz dégen sho'arigha mesxire emesmu?" déyilgen. Inkas astigha yene 2018-yili b d t élan qilghan yerlik tillarni qoghdash, dunya tilliri atlasigha kapaletlik qilish heqqidiki chaqiriqqa xitayningmu awaz qoshqanliqi heqqidiki xewer ulinishi qoshup qoyulghan.

Melum bolushiche, 2021-yili 8-ayning 13-küni xitay ma'arip minstirliqining tor békitide 2021-yili 9-aydin bashlap, pütkül xitay boyiche "Dölet tili ma'aripini omumlashturush" uqturushi élan qilin'ghan. Mezkur uqturushta ma'arip sistémisidiki bu özgirishning xitaydiki az sanliq milletler olturaqlashqan 5 aptonom rayonidimu omumyüzlük yolgha qoyulidighanliqi alahide eskertilgen.

Emma Uyghurlargha nisbeten ma'aripni pütünley xitaylashturush 2016-yili 9-aydila bashlan'ghan. Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti 2016-yili 8-ayning axiri resmiy uqturush chiqirip, 2016-yil 9-aydin bashlap yesli, bashlan'ghuch, ottura mekteplerde "Dölet tili" namida xitay tilida ders ötülidighanliqini élan qilghan. Radiyomiz Uyghur bölümi téléfon arqiliq ehwal igiliginimizde, ili oblastliq ma'arip idarisi xadimi, eyni chaghda Uyghur oqughuchilargha heptide ikki sa'et ana tili dersi ötülgendin bashqa, barliq derslerning xitay tilida ötülidighanliqini delilligenidi.

2016-Yili küz peslidin bashlap Uyghur aptonom rayon da'iriliri yene "Shinjanggha yardem" namida xitay ölkiliridin türkümlerge bölüp xitay oqutquchilarni qobul qilghan. Halbuki eslidiki Uyghur oqutquchilar pénsiyege chiqish, bashqa xizmetlerge orunlashturush, hetta 2017-yili bashlan'ghan "Qayta terbiyelesh" namidiki lagérlargha qamash herikitide asasliq tutqun obyéktigha aylan'ghanidi.

Tibet pa'aliyetchiliridin kanadaning torunto shehiridiki "Tibet yashlar mejlisi" ning bashliqi sunny sonam radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining Uyghur, tibet, qatarliq milletlerge qarita "Pütünley xitaylashturush "Siyasiti yürgüzüwatqanliqi we buni dunyagha ashkarilash kéreklikini bildürdi.

Sonam ependi mundaq dédi: "Bu, xitay hökümitining bizning medeniyitimizni, örp-aditimizni barliqimizni xitaylashturup yoqitish siyasiti. Wetinidin ayrilip, dunyaning herqaysi jaylirida yashashqa mejbur boluwatqan tibetler, Uyghurlar we dunya xelqi bu ehwalgha qarshi des turushimiz kérek. Biz ijtima'iy taratqulardin paydilinip, bu ehwallarni dunyagha dawamliq ashkarilishimiz, xitaylashturush siyasitining ewladlirimizni ana tilidin, en'eniwi örüp-aditidin mehrum qilishtin saqlap qélishimiz kérek".

Sonam ependining bildürüshiche, nöwette xitay hökümitining "Dölet tilini omumlashturush" namida, xitay tilini xitay bolmighan bashqa milletler rayonida mejburiy halda omumlashturushi yéqinqi yillarda Uyghurlargha yürgüzülgen mejburiy xitaylashturush siyasitining nöwette tibet, mongghul qatarliq xitay bolmighan milletler rayonigha kéngiyishi iken.

Uning tekitlishiche, xitay Uyghur, tibet qatarliq milletlerning bextlik yashawatqanliqini, bu xelqlerning étiqadi we til-medeniyiti kapaletke ige qilin'ghanliqini teshwiq qilip we her xil iqtisadiy menpe'etler arqiliq dunyaning közini boyimaqta.

Mushundaq ehwalda dunya jama'etchilikining xitayning bu milletlerge qaratqan basturushigha süküt qilishimu, xitay hökümitining Uyghur, tibet qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan basturushining barghanche küchiyishige seweb bolmaqtiken.

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin asiye Uyghur xanim xitay hökümitining "Dölet tilini omumlashturush" siyasitini, xitay bolmighan bashqa milletlerni mejburiy xitaylashturush qedimining tézlitilishi" dep körsetti.

Asiye xanimning bildürüshiche, 70 yildin buyan, xitay hökümitining bashqa milletlerni assimilyatsiye qilip xitaylashturush siyasiti 3 basquchqa bölünüp ijra qilinish tereqqiyatini bésip ötken.

Uning bayan qilishiche, ötken esirning 60-70-yillirida mongghul, Uyghur, tibet qatarliq özining til-yéziqi bolghan milletlerge qarita, ottura-bashlan'ghuch mekteplerde "Xitay tili" dersi tesis qilish, aliy mekteplerde bir qisim derslerni xitay tilida ötüsh teshebbus qilin'ghan. 90-Yillarning otturilirigha kelgende bolsa, xitay ölkiliride "Shinjang sinipliri", "Shizang sinipliri" tesis qilish, bashlan'ghuch ottura mekteplerde "Qosh tilliq siniplar" ni tesis qilish arqiliq, ma'aripta qedemmuqedem xitaylashturush siyasiti yolgha qoyulghan. Halbuki shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin bolsa, atalmish "Jungxu'a birliki" bashqa milletlerni mejburiy xitaylashturush siyasiti tézlitilgen. Bu siyaset 2017-yildin buyan Uyghurlargha qarita eng radikal wasitiler arqiliq ijra qilish yolgha qoyulghan. Netijide qisqighine 4 yil ichide pütkül Uyghur rayonida xitay tilliq yesliler omumlishish, bashlan'ghuch-ottura mekteplerde xitay tili omumlashqan, Uyghur tili ma'ariptin pütünley siqip chiqirilghan éghir weziyet shekillen'gen.

Xitay hökümet xewerliridimu, da'irilerning Uyghurlargha qaratqan xitaylashturush siyasitining 2017-yildin kéyin érishken netijiliri heqqide xewerler köpeymekte.

"Aqsu géziti" ning 1-noyabir künidiki xewiride ashkarilinishiche, aqsu wilayetlik partkomning mu'awin sékrétari ju linsén aqsuda qurulghan "Dölet ortaq tilini kéngeytish bazisi" ning échilish murasimida qilghan sözide, aqsu wilayiti boyiche xitay tilliq yeslilerning omumlashqanliqini bildürgen. Ju linsén sözide, aqsu wilayiti "Shi jinpingning til-yéziq xizmiti toghrisidiki yolyoruqini chongqur izchillashturup, dölet ortaq til-yéziqini qet'iy tewrenmey kéngeytti we omumlashturdi. Töt yashtin alte yashqiche bolghan oqush yéshigha yetmigen balilarning hemmisi dölet ortaq tili ma'aripini qobul qildi" dégen. U "Her derijilik we türlük mektepler jenubiy shinjang boyiche dölet ortaq til-yéziqi oqu-oqutushi bilen omumyüzlük qaplashni bashlamchiliq bilen ishqa ashurghanliqi" ni tekitligen.

Xitay hökümiti 2017-yili bashlan'ghan chong tutqun bilen bir waqitta Uyghur tili, medeniyiti, diniy étiqadi we örp-adetlirini "Bölgünchilik" we "Ashqunluq" ning ipadisi, dep chekligenidi.

Melum bolushiche, xitay hökümiti 2017-yili 7-aydin bashlap Uyghur tilini rayonining ma'arip sistémisida resmiy chekligen bolsimu, lékin u b d t we her xil axbarat yighinlirida Uyghur tilini qoghdawatqanliqini üzlüksiz tekitlep kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet