Уйғур районида аталмиш “дөләт тили маарипи” бәрпа қилиниши вә уйғур оқутқучилар қошуниниң ғайиб болуши

Мухбиримиз меһрибан
2021-11-08
Share
Компартийә контроллуқидики уйғур мурасимлири вә йоқиливатқан уйғур кимлики Уйғур нәққашлиқи билән безәлгән бир базарда хитай тили өгитишни миллий иттипақлиқниң асаси қилишқа үндәйдиған пилакат есилған. 2019-Йили 31-май, хотән.
AFP

Хитай һөкүмити 2021-йили 9-айдин башлап, “дөләт тили маарипини омумлаштуруш” намида хитайдики аз санлиқ милләтләр районида хитайчә оқутушни мәҗбурий йолға қойған. Әмма уйғур районида маарипни пүтүнләй хитайчилаштуруш иши 2016-йили 9-айдила башланған иди.

Уйғур аптонум районлуқ маарип назарити 2016-йили 8-айниң ахири рәсмий уқтуруш чиқирип, 2016-йил 9-айдин башлап йәсли, башланғуч, оттура мәктәпләрдә “дөләт тили” (әмәлийәттә хитай тили) да дәрс өтүлидиғанлиқини, йәсли вә мәктәпләргә хитай тиллиқ оқутқучиларни қобул қилинидиғанлиқини елан қилған иди.

2017-Йилидин башлап уйғур дияриниң шималий вә җәнубида уйғур тили бирдәк чәклинип, аталмиш “дөләт тили” намидики хитай тили оқутуши мәҗбурий йолға қоюлған. Хитай һөкүмәт таратқулири тарқатқан мәлуматлардин ашкарилинишичә, 2016-йилдин 2020-йилиғичә болған арилиқта, уйғур райониниң һәрқайси вилайәт-наһийәлиридики йәсли вә оттура-башланғуч мәктәпләргә хитай өлкилиридин қобул қилинған хитай оқутқучиларниң сани тәхминән 100 миңдин ешип кәткән.

“тәңритағ тори” ниң хәвәр қилишичә, уйғурлар мутләқ көп нисбәтни игиләйдиған қәшқәрниң пәйзиват наһийәсигила 2016-йилдин башлап хитайниң ичкири өлкилиридин һәр йили 2 миң оқутқучи қобул қилинған. Хәвәрдин мәлум болушичә, тәхминән 400 миң нопуслуқ пәйзиват наһийисидә 2020-йилиға кәлгәндә һечқандақ бир уйғур мәктипи қалмиған. Хитай тилида оқутуш һәрқайси йеза-кәнтләргичә омумлашқан.

Хитайниң һөкүмәт таратқулиридин мәлум болушичә, 2020-йили хитайда башланған вирус юқимидин кейинму даириләр “тибәт вә шинҗаңға он миң оқутқучи арқилиқ ярдәм бериш пилани” намида уйғур дияриниң җәнубидики мәктәпләргә хитай өлкилиридин оқутқучи қобул қилишни изчил давмлаштурған.

Хитай өлкилиридин уйғур дияриниң җәнубини асас қилип йөткәп келингән хитай оқутқучилар намда бир йерим йилдин икки йилғичә тохтам билән хизмәт қилидиғанлиқи билдүрүлгән. Әмма әмәлийәттә улар юқури муаш вә һәр хил алаһидә имтиязлар билән уйғур диярида қелишқа җәлп қилинған.

“тәңритағ тори” ниң 2020-йил 3-айдики хәвиридә дийилишичә, хотән вилайәтлик партком маарип хизмити комитетиниң муавин секретари ваң җивен хотән вилайитигә уйғур аптоном райони сиртидин қобул қилинған хитай оқутқучилардин 18 миң 800 нәпириниң 2020-йили 3-айниң 15-күнигичә хотәндики мәктәпләргә орунлишишиға капаләтлик қилиш үчүн мәхсус айропилан һөддигә елинғанлиқи вә пойиз сәпләнгәнликини билдүргән.

Әмма хитай таратқулирида 2017-йилдин илгири уйғур маарипиниң асасий ғолини тәшкил қилған уйғур оқутқучиларниң кейинки тәқдири һәққидә һазирғичә болған 4 йилдин буян һечқандақ мәлумат берилмигән.

Әркин асия радийоси, BBC агентлиқи қатарлиқ хәлқара таратқуларда берилгән мәлуматлар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлиридин ашкарилинишичә, уйғур диярида 2016-йилдин башлап уйғур маарип сепидики оқутқучиларниң зор көп қисми мәҗбурий пенсийәгә чиқирилған. Йәнә бир қисми болса 2017-вә 2018-йили әвҗигә чиққан лагерларға қамаш һәркитидә тутқун обейктиға айланған.

Уйғур дияридики лагерларниң әһвалини дуняға ашкарилиған лагер шаһитлиридин голландийәдики қәлбинур сидиқ ханим зияритимизни қобул қилди.

Униң билдүрүшичә, 2016-йилдин кейин уйғур оқутқучилар мәҗбурий пенсийәгә чиқирилиш, аһалә кометитлириға йөткиветилиш, йеза-кәнтләргә хизмәткә чүшүрүлүш, һәтта лагерларға қамилиштәк еғир қисмәтләргә дучар болған.

Қәлбинур ханимниң билдүрүшичә, у 2017-йилғичә үрүмчи шәһридики 24-башланғуч мәктәптә оқутқучилиқ қилған. Кейин лагерда бир йил оқутқучилиқ қилған, 2018-йилиға кәлгәндә мәҗбурий пенсийәгә чиқириветилгән.

Қәлбинур ханимниң ашкарилишичә, у оқутқучилиқ қилған үрүмчи шәһәрлик 24-башланғуч мәктәптә 2016-йилдин илгири 76 нәпәр уйғур оқутқучи бар икән. Әмма 2016-йили мәктәпкә хитай оқутқучилар сәплинип, яш уйғур оқутқучилардин 30 йәтмигән оқутқучи қәп қалған. Дәрсләрни мәҗбурий һалда хитай тилида өтүш 100 пирсәнткә йәткүзүлгән.

У йәнә 2017-2018-йиллири өзи ишләватқан 24-башланғуч мәктәптин әхмәт турғун вә әкбәр авут исимлик икки нәпәр оқутқучиниң лагерға қамалғанлиқини, әкбәр авутниң сорақ җәрянида өлүп кетиштәк паҗиәлик қисмәткә дуч кәлгәнликини аңлатти.

Америкадики лагир шаһитлиридин зумрәт давут ханимму зияритимизни қобул қилип, 2017-2018-йиллири үрүмчидики мәзгилидә башланғуч мәктәптә оқуған икки балисиниң пүтүнләй хитай тилида оқушқа мәҗбур болғанлиқини билдүрди.

Зумрәт давут ханим йәнә үрүмчидики башланғуч мәктәпләрдә оқутқучилиқ қилидиған 3 нәпәр достиниң 40 яшқа кирмәйлә мәктәптин мәҗбури пенсийәгә чиқирилғанлиқини аңлатти.

Униң билдүрүшичә, у тонуйдиған уйғур оқутқучиларниң зор көп қисми “хитай тили сәвийә имтиһанидин өтәлмиди” дегән баһанидә хизмитидин чиқириветилгән. 2017-2018-Йиллиридики лагерларға қамаш әвҗигә чиққан мәзгилидә, тутқун қилинған уйғур зиялилириниң көп қисми асасән дегүдәк уйғур оқутқучилар болған икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт