Uyghur rayonida atalmish "Dölet tili ma'aripi" berpa qilinishi we Uyghur oqutquchilar qoshunining ghayib bolushi

Muxbirimiz méhriban
2021-11-08
Share
Kompartiye kontrolluqidiki Uyghur murasimliri we yoqiliwatqan Uyghur kimliki Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Xitay hökümiti 2021-yili 9-aydin bashlap, "Dölet tili ma'aripini omumlashturush" namida xitaydiki az sanliq milletler rayonida xitayche oqutushni mejburiy yolgha qoyghan. Emma Uyghur rayonida ma'aripni pütünley xitaychilashturush ishi 2016-yili 9-aydila bashlan'ghan idi.

Uyghur aptonum rayonluq ma'arip nazariti 2016-yili 8-ayning axiri resmiy uqturush chiqirip, 2016-yil 9-aydin bashlap yesli, bashlan'ghuch, ottura mekteplerde "Dölet tili" (emeliyette xitay tili) da ders ötülidighanliqini, yesli we mekteplerge xitay tilliq oqutquchilarni qobul qilinidighanliqini élan qilghan idi.

2017-Yilidin bashlap Uyghur diyarining shimaliy we jenubida Uyghur tili birdek cheklinip, atalmish "Dölet tili" namidiki xitay tili oqutushi mejburiy yolgha qoyulghan. Xitay hökümet taratquliri tarqatqan melumatlardin ashkarilinishiche, 2016-yildin 2020-yilighiche bolghan ariliqta, Uyghur rayonining herqaysi wilayet-nahiyeliridiki yesli we ottura-bashlan'ghuch mekteplerge xitay ölkiliridin qobul qilin'ghan xitay oqutquchilarning sani texminen 100 mingdin éship ketken.

"Tengritagh tori" ning xewer qilishiche, Uyghurlar mutleq köp nisbetni igileydighan qeshqerning peyziwat nahiyesigila 2016-yildin bashlap xitayning ichkiri ölkiliridin her yili 2 ming oqutquchi qobul qilin'ghan. Xewerdin melum bolushiche, texminen 400 ming nopusluq peyziwat nahiyiside 2020-yiligha kelgende héchqandaq bir Uyghur mektipi qalmighan. Xitay tilida oqutush herqaysi yéza-kentlergiche omumlashqan.

Xitayning hökümet taratquliridin melum bolushiche, 2020-yili xitayda bashlan'ghan wirus yuqimidin kéyinmu da'iriler "Tibet we shinjanggha on ming oqutquchi arqiliq yardem bérish pilani" namida Uyghur diyarining jenubidiki mekteplerge xitay ölkiliridin oqutquchi qobul qilishni izchil dawmlashturghan.

Xitay ölkiliridin Uyghur diyarining jenubini asas qilip yötkep kélin'gen xitay oqutquchilar namda bir yérim yildin ikki yilghiche toxtam bilen xizmet qilidighanliqi bildürülgen. Emma emeliyette ular yuquri mu'ash we her xil alahide imtiyazlar bilen Uyghur diyarida qélishqa jelp qilin'ghan.

"Tengritagh tori" ning 2020-yil 3-aydiki xewiride diyilishiche, xoten wilayetlik partkom ma'arip xizmiti komitétining mu'awin sékrétari wang jiwén xoten wilayitige Uyghur aptonom rayoni sirtidin qobul qilin'ghan xitay oqutquchilardin 18 ming 800 nepirining 2020-yili 3-ayning 15-künigiche xotendiki mekteplerge orunlishishigha kapaletlik qilish üchün mexsus ayropilan höddige élin'ghanliqi we poyiz seplen'genlikini bildürgen.

Emma xitay taratqulirida 2017-yildin ilgiri Uyghur ma'aripining asasiy gholini teshkil qilghan Uyghur oqutquchilarning kéyinki teqdiri heqqide hazirghiche bolghan 4 yildin buyan héchqandaq melumat bérilmigen.

Erkin asiya radiyosi, BBC agéntliqi qatarliq xelq'ara taratqularda bérilgen melumatlar we kishilik hoquq teshkilatlirining doklatliridin ashkarilinishiche, Uyghur diyarida 2016-yildin bashlap Uyghur ma'arip sépidiki oqutquchilarning zor köp qismi mejburiy pénsiyege chiqirilghan. Yene bir qismi bolsa 2017-we 2018-yili ewjige chiqqan lagérlargha qamash herkitide tutqun obéyktigha aylan'ghan.

Uyghur diyaridiki lagérlarning ehwalini dunyagha ashkarilighan lagér shahitliridin gollandiyediki qelbinur sidiq xanim ziyaritimizni qobul qildi.

Uning bildürüshiche, 2016-yildin kéyin Uyghur oqutquchilar mejburiy pénsiyege chiqirilish, ahale kométitlirigha yötkiwétilish, yéza-kentlerge xizmetke chüshürülüsh, hetta lagérlargha qamilishtek éghir qismetlerge duchar bolghan.

Qelbinur xanimning bildürüshiche, u 2017-yilghiche ürümchi shehridiki 24-bashlan'ghuch mektepte oqutquchiliq qilghan. Kéyin lagérda bir yil oqutquchiliq qilghan, 2018-yiligha kelgende mejburiy pénsiyege chiqiriwétilgen.

Qelbinur xanimning ashkarilishiche, u oqutquchiliq qilghan ürümchi sheherlik 24-bashlan'ghuch mektepte 2016-yildin ilgiri 76 neper Uyghur oqutquchi bar iken. Emma 2016-yili mektepke xitay oqutquchilar seplinip, yash Uyghur oqutquchilardin 30 yetmigen oqutquchi qep qalghan. Derslerni mejburiy halda xitay tilida ötüsh 100 pirsentke yetküzülgen.

U yene 2017-2018-yilliri özi ishlewatqan 24-bashlan'ghuch mekteptin exmet turghun we ekber awut isimlik ikki neper oqutquchining lagérgha qamalghanliqini, ekber awutning soraq jeryanida ölüp kétishtek paji'elik qismetke duch kelgenlikini anglatti.

Amérikadiki lagir shahitliridin zumret dawut xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, 2017-2018-yilliri ürümchidiki mezgilide bashlan'ghuch mektepte oqughan ikki balisining pütünley xitay tilida oqushqa mejbur bolghanliqini bildürdi.

Zumret dawut xanim yene ürümchidiki bashlan'ghuch mekteplerde oqutquchiliq qilidighan 3 neper dostining 40 yashqa kirmeyle mekteptin mejburi pénsiyege chiqirilghanliqini anglatti.

Uning bildürüshiche, u tonuydighan Uyghur oqutquchilarning zor köp qismi "Xitay tili sewiye imtihanidin ötelmidi" dégen bahanide xizmitidin chiqiriwétilgen. 2017-2018-Yilliridiki lagérlargha qamash ewjige chiqqan mezgilide, tutqun qilin'ghan Uyghur ziyalilirining köp qismi asasen dégüdek Uyghur oqutquchilar bolghan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet