Proféssor biredliy: kissin'gérning xata siyasitini baldurraq tonup yétishimiz kérek idi

Muxbirimiz nur'iman
2020-04-30
Share
Heinz-Alfred-Kissinger-shi-jinping.jpg Amérikaning diplomatiye sahesidiki muhim shexslerdin biri bolghan xénri kissin'gér ependi xitay re'isi shi jinping bilen. 2018-Yili 8-noyabir, béyjing.
AFP

Dunyaning nurghun döletlirige, jümlidin amérikagha yamrap, köp sanda ademning yuqumlinishi we ölüshi shuningdek éghir iqtisadiy ziyanlarning kélip chiqishigha seweb bolghan korona wirusi mesiliside amérika hökümitining xitayni eyiblishi otturigha chiqiwatqanda, amérikaning diplomatiye sahesidiki muhim shexslerdin biri bolghan xénri kissin'gér ependi “Wal-sitrét zhurnili” gézitide: “Korona wirusi xelq'ara tertipni özgertidu” serlewhilik bir maqale élan qilghan.

U, maqaliside dunyawi yuqumluq késelge bille taqabil turush, üzlüksiz chékiniwatqan iqtisadni yaxshilash we amérikaning xelq'ara tertiptiki ornini saqlap qélish üchün “Xitay bilen munasiwetni yaxshilash kérek” dégen pikirlerni otturigha qoyghan. Kissin'gérning özining “Meghlup bolghan siyaset” ni yaqilap, yene “Xelq'ara tertipte xitay bilen hemkarlishishimiz kérek” déyishi bir qisim siyasiy analizchilar arisida küchlük ghulghula peyda qildi

Kissin'gérning pikirining eksiche 28-aprél amérika prézidénti donald tramp amérikaning xitayning korona wirusini kontrol qilish ehwalini tekshüridighanliqi, korona wirusining amérikigha keltürüp chiqarghan ziyini üchün xitayni 130 milyard dollar tölem tölitidighanliqini bildürdi. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu xitayning wirusqa munasiwetlik uchurlarni yoshurghanliqini tenqid qildi.

Téksas san-antoniyo uniwérsitétining siyasiy penler proféssori biredliy zayir we xitay puqraliri hoquqi teshebbuschisi liyen chaw amérika dölet mejlisi neshriyati teripidin neshr qilinidighan “Töpilik” (The Hill) gézitide maqale élan qilip, kissin'gérning maqaliside déyilgenlerge qarita özlirining oxshimaydighan közqarashlirini otturigha qoyghan. Maqalide: “Kissin'giérning siyasiti dawam qilip, xitay muweppeqiyetlik halda amérikaning ornini élip dunyagha xoja bolsa, bügünki xelq'ara tertipning qimmet qarishini tüptin yoqitidu”, dégendek qarashlar otturigha qoyulghan.

Bu maqalining yazghuchiliridin biri proféssor biredliy ziyaritimizni qobul qilip, öz qarashlirini mundaq bayan qildi: “Kissin'gér maqaliside ‛xelq'araning erkin tertipini qoghdash üchün xitay bilen bolghan hemkarliqni dawamlashturush kérek‚deydu, u dawamliq özining meghlup bolghan siyasitini yaqilawatidu. Hazirqi weziyetning tüptin özgergenlikini tonup yetmeywatidu, nurghun agahlandurush signalliri bar idi, esli buni baldurraq tonup yétishimiz kérek idi”.

Proféssor biredliy yene mundaq dédi: “Korona wirusi apitining paydiliq terepliridin biri mushu qétim kishiler xeterni tonushi mumkin. Kishiler bu qandaq yüz berdi: ?, dep sorashqa bashlaydu, buning jawabi emeliyette munu üch türlüktur, yeni: shi jinping korona wirusi heqqide némilerni bilidu, qachandin bashlap bilgen? dunya sehiye teshkilati korona wirusi heqqide némilerni bilidu? qachandin bashlap bilgen? dunya ularni qandaq hésabqa tartidu? mushu so'allargha jawab chiqqanda hésab toghra chiqidu”.

Proféssor biredliy zayir we liyen chaw öz maqaliside yene: “Dunya xitayning qandaq qilip dunya jama'itining kishilik hoquq köz qarishini özgertiwatqanliqigha shahit boldi. Xitay musulman ammisini yighiwélish lagérlirigha solash arqiliq dunyada ikkinchi qétim yighiwélish lagérini peyda qildi. Buni körgen az sandiki xitay mutexessisliri, sodigerler, tashqi siyaset analizchiliri we istratégiyechilerning xitayning xeterlik ikenliki we derijidin tashqiri küch bolush xewpini tonup yéti” dégenlerni otturigha qoyghan.

Amérikada turushluq qanunshunas, adwokat nuri türkel ependimu xénriy kissin'gérning ilgiri élip barghan xitay siyasiti heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: “Xénri kissin'gér xitay-amérika munasiwitide nahayiti muhim rol oynighan shexs, lékin uning bezi tarqatqan idiyeliri we yürgüzgen siyasetlirining bedilini amérika bügün ötewatidu”.

Xénri kissin'gér xitayda we amérikada institutlarni qurghan bolup, xitayning gherb dunyasigha kirishige yol achqan. Proféssor biredliy kissin'gérning bu jeryanda yürgüzgen siyasetliri üstide toxtilip mundaq dédi: “Xitayning bundaq yüksilip kétishi peqet xitayning özining herikiti bilenla bolup qalmastin belki, gherbtiki nurghun dangliq shexslerning xitayni qollighanliqidin bolghan. Kissin'gér kompartiyening bashqurushidiki mekteplerde mudir bolghan. Bügünki künde kissin'gérgha oxshash nurghun siyaset we pul-mu'amile sahesidiki shexslerning xitayni yaqilap yürgüzgen siyasetlirining amérika istratégiyeside xata ikenliki otturigha chiqiwatidu. Ular uzun yillardin biri xitayni gherb bilen hemkarlishidu, xelq'araning erkin tertipige qétilidu, dep oylighan. Ré'alliq buning esli bir xataliq ikenlikini körsetti”.

Proféssor biredliy xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichilikni qobul qilghili bolmaydighanliqini tekitlep mundaq dédi: “Dunya kishilik hoquq depsendichilikige we xitay kompartiyesining tebi'itige sel qariliwatidu. Ötken yili noyabirda ‛nyu-york waqti‚ géziti ‛shinjang höjjetlirini élan qildi, bu xéli diqqet qozghidi dep qaraymen. Bu ehwalni shi jinping ‛layiheligen‚. Bu tasadipiy bolup qalghan ish emes. Musulmanlarni basturush shi jinpingning siyasiy tallishi”.

Proféssor biredliyning közde tutqini, 2019-yili 16-noyabir, “Nyu-york waqti” géziti élan qilghan 400 bettin ashidighan “Shinjang höjjetliri” heqqidiki “Qet'iy rehim qilishqa bolmaydu: xitayning musulmanlarni qandaq basturuwatqanliqigha a'it ashkarilan'ghan höjjet” serlewhilik maqale idi.

Adwokat nuri türkel ependi axirida kissin'gérning xitaygha qollan'ghan siyasiy istratégiyesini xulasilep mundaq dédi: “Kissin'gér amérikaning dölet ehwali jiddiy boluwatqan mushu künlerdimu xuddi amérika xata siyaset yürgüzüwatqandek, xitay bilen normal hemkarliqini saqlashni teshebbus qilmaqta”.

Xénri kissin'gér (Heinz Alfred Kissinger) 1923-yili 5-ayning 27-küni gérmaniyediki bawariye shtatining furiz shehiride tughulghan. 1938-Yili a'ilisidikiler bilen natsist gérmaniyesining basturushidin qéchip chiqqan bir yehudiy musapiri idi. U richard nikson we gérald fordning prézidént waqtida u 1969-yilidin 1975-yilighiche dölet bixeterlik meslihetchisi, 1973-yilidin 1977-yilighiche amérika dölet ishliri katipi bolghan. U soghuq munasiwetler urushi mezgilide amérikaning sowét ittipaqi, xitay qatarliq döletlerge qaratqan siyasitide halqiliq rol oynighanidi. U, wiyétnamda urush toxtitish toghrisida söhbetleshkenliki üchün 1973-yili nobél tinchliq mukapatigha érishken. 1972-Yili, xitay kompartiyesi rehbiri maw zédung we ju énley bilen körüshüp, soghuq munasiwetler dewridiki amérika bilen xitayning munasiwetlirining asasini salghanidi

2008-Yili kissin'gér namida xitay we amérikada xitay-amérika munasiwitini kücheytishni meqset qilghan institutlar qurulghan. Bash merkizi washin'gtonda bolghan bu institutlar hazirghiche oqughuchi qobul qilidighan bolup, nöwettiki institut diréktori robért deliydur.

Biz robért deliy ependi bilen éléktronluq xet arqiliq alaqiliship, kissin'gérning bu institutlar arqiliq xitaygha qarita yürgüzgen siyasiti heqqide ziyaret qilish meqsitimizni éytqinimizda, özining kissn'gér heqqide ziyaret qobul qilalmaydighanliqini éytti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet