Xelq'ara kechürüm teshkilati: “Shinjang doklati élan qilin'ghanliqining bir yilliqi xitaydin hésab élish signali bolushi kérek”

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2023.09.05
VolkerTurk_baghdat B d t kishilik hoquq aliy komissari wolkér türk baghdadta muxbirlarni kütüwélish yighinida sözlewatidu. 2023-Yili 9-awghust, baghdad
AFP

Ötken yil 8-ayning 31-küni birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq alahide komissari mishél bachélit ishxanisi doklat élan qilip, “Xitay hökümitining Uyghur we bashqa musulmanlargha yürgüzüwatqan wehshiylikliri insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkin” dep yekün chiqarghanidi. Bu doklat élan qilinip bir yil ötkende, xelq'ara kechürüm teshkilati axbarat élan qilip, xitayning bu jinayitining hélihem dawamlishiwatqanliqini, birleshken döletler teshkilatining uni toxtitishqa jiddiy heriketlinishi kéreklikini otturigha qoyghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati 31-awghust küni élan qilghan “B d t ning eyiblesh xaraktérlik shinjang doklatining bir yilliq xatire küni xitaygha heriket qollinish signali bérishi kérek” namliq axbaratida, b d t ning bu doklatni élan qilghan bilen u jinayetni toxtitish üchün héchqanche ish qilmighanliqini, Uyghur rayonida insaniyetke qarshi jinayetning dawamlishiwatqanliqini, emdi choqum xitaydin hésab sorishi kéreklikini eskertken.

Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay ishliri bölümining mu'awin re'isi sara broks (Sara Brooks) mundaq dégen: “Xelq'ara jem'iyet, jümlidin birleshken döletler teshkilati xitayning xelq'ara qanunlargha éghir derijide xilapliq qilish qilmishlirini tekshürüp delilligendin kéyinmu uninggha jiddiy heriket qollanmidi, ziyankeshlikke uchrighuchilar üchün heq-adaletni yaqlash, heq-naheqni ayrish we tölem tölitish üchün zörür we keskin tedbir élishtin özini qachurdi” .

Uyghur herikiti teshkilatimu 31-awghust küni axbarat élan qilip, b d t ning Uyghur rayonining kishilik hoquq ehwali toghrisidiki doklati élan qilin'ghili 1 yil bolghan bolsimu Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrash ehwalida héchqanche chong özgirish bolmighanliqini otturigha qoyghan. Uyghur herikiti teshkilati bashliqi roshen abbas xanim bu heqte pikir bayan qilip, “Birleshken döletler teshkilatini islah qilip, xitayning aghzigha qaraydighan teshkilat bolushtin qutuldurmighiche ularning Uyghurlar üchün bir ish qilishidin anche ümid kütkili bolmaydu” dédi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wang birleshken döletler teshkilatining xitayning jinayitini toxtitish jehette tégishlik rol oyniyalmighanliqining sewebini bayan qilip mundaq dédi:

 “Birleshken döletler teshkilatida muhim rol oynawatqan xitayning tesiri ötken bir nechche yilda barghanche küchiyip ketti. Bundaq küchlük hökümettin hésab sorash müshkül. Shunga köpligen döletler xitay hökümitining bu éghir jinayitidin hésab sorashni jiddiy mesile dep oylimidi. Bu hökümetlerning xitay bilen bolghan munasiwiti asasen soda-iqtisadqa merkezleshken. Menche, bügünki xitaydiki köpligen kishilik hoquq mesililiri diplomatiyede yenila tégishlik étibargha érishelmeywatidu” .

2022-Yil 10-ayda, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishige eza döletler b d t kishilik hoquq doklatini muzakire qilish qararini awazgha qoyghanda, xitaygha yan basidighan döletlerning köp chiqishi bilen bu qarar ret qilin'ghanidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining chaqiriqida, sara broks yene mundaq dégen: “Kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi élan qilghan doklatning bu bir yilliqi xelq'ara jem'iyetni derhal heriketke kélishke chaqirishi kérek. Her qaysi döletler b d t kishilik hoquq kéngishi arqiliq musteqil bir xelq'ara ömek qurup, shinjangdiki xelq'ara jinayet we bashqa kishilik hoquq jinayetlirini jiddiy tekshürüshi kérek. Xalighanche tutqun qilin'ghan, iz-déreksiz yoq qiliwétilgen yaki qiyin-qistaqqa élin'ghanlarning a'ile tawabi'atliri bu ishta xitay bilen muresselishish yaki arqigha söresh emes, xitaydin jawab élishqa we hésab sorashqa heqliq bolushi kérek” .

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidin maya wang xanim xitayning jinayitidin hésab sorash jehette b d t bilen yenila hemkarlishish imkaniyiti barliqini bildürüp mundaq dédi: “Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitaygha yan basidighan hökümetlerning toghra ish qilishigha türtke bolidu. Biz yéqinda élan qilghan axbaratta, b d t kishilik hoquq aliy komissarini eng yéngi tekshürüsh doklatini kishiliki hoquq aliy kéngishige sunup, xitay hökümiti bilen bolghan alaqidiki yéngi tereqqiyat ehwalini ulargha melum qilishqa chaqirduq. Shundaqla uning bizdin néme telep qilidighanliqini, xitaydin hésab sorashqa da'ir pilan we teklipimizni qandaq ijra qilidighanliqini soriduq. Shunga deymenki, bu yerde qilidighan ishlar nahayiti köp” .

Uyghur kishilik hoquq qurulushidin loyiza giriwa xanim birleshken döletler teshkilatining gerche asta, ünümsiz ish qilsimu, xelq'arada tesir küchke ige ikenlikini, Uyghurlar mesilisini dawamliq muzakirige qoyushi kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Eger biz birleshken döletler teshkilati yaki bashqa döletlerning heriket qollinishini kütüp oltursaq, bek uzun saqlap kétimiz. Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu hepte “Irqiy qirghinchiliq sayahetchiliki” dégen mawzuda yéngi doklat élan qilip, Uyghur rayonigha qaritilghan xelq'ara sayahetchilikni eyiblidi. Xitaydin menpe'et alghan yaki xitayning bésimigha uchrighan döletler özlirining kishilik hoquq mesilisining xatirilinip qélishidin qorqidu. Xitayning Uyghur we bashqa milletlerge qilghan zulumidin ghezeplinidighan döletler kéler qétim jenwede ötküzülidighan kishilik hoquq kéngishi yighinida b d t ning doklatini muzakire qilish üchün qayta bélet tashlap, yéterlik awazgha érishishke kapaletlik qilsa bolidu” .

Uyghur herikiti teshkilati 31-awghust küni élan qilghan axbaratta, birleshken döletler teshkilatini xitaygha küchlük tedbir qollinishqa chaqirghan bolup, bular: xitayning Uyghur bashqa musulmanlargha yürgüzüwatqan jinayetlirini musteqil tekshürüsh guruppisi qurush؛ sherqiy türkistanda yüz bériwatqan kishilik hoquq kirizisini pütün dunyagha bildürüsh we uning xetirige bolghan tonushni téximu östürüsh؛ xelq'ara jem'iyetni, b d t gha eza döletlerni, xelq'ara teshkilatlarni heriketke keltürüp xitaygha bésim ishlitish؛ Uyghur rayonidiki xalighanche tutqun qilish merkezlirini derhal taqashni teshebbus qilish؛ xitayning xelq'ara kishilik hoquq ölchimige ri'aye qilish ehwalini nazaret qilish we doklat qilish hemde sherqiy türkistan weziyitidiki özgirishlerdin qerellik melumat bérish qatarliqlar iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.