Xongkong xelqi namayish arqiliq öz erkinlikini qoghdap qalalamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-06-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Xongkongda hökümetning "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ge qarshi milyon kishilik naraziliq namayishini saqchilarning basturuwatqan körünüshi. 2019-Yili 12-iyun.
Xongkongda hökümetning "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ge qarshi milyon kishilik naraziliq namayishini saqchilarning basturuwatqan körünüshi. 2019-Yili 12-iyun.
AP

Gherb uchur wasitiliridiki xongkongda dawam qiliwatqan "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüsh" ge qarshi namayish toghrisidiki qarashlar.

Gherb axbarat wasitiliri 9-iyun bashlan'ghan xongkong xelqining "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüsh" ke qarshi namayishi toghrisida her xil mezmunlarda maqale we xewerler élan qilmaqta.

Maqalilerde bayan qilinishiche, 1997-yili xongkong en'gliyening qolidin xitaygha qayturulup bérilishtin ilgiri ikki terep otturisida "Xitay-en'gliye ortaq bayanati" imzalan'ghan bolup, 50 yilliq muddetke ige bu bayanatta xitaydin "Xongkong xelqining erkinliki, démokratiyesi, qimmet qarishi we yerlik qanunlirigha chéqilmasliq" telep qilin'ghan hemde xitayning "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasiti mezkur bayanatning asasiy négizi bolghan.

Halbuki, xongkong xelqining erkinliki, démokratiyesi, qimmet qarishining xitaydiki xelqlerge yaman tesir körsitishidin ensirigen xitay hakimiyiti xongkongni qayturup alghan 22 yildin buyan bu bayanatning rohigha xilapliq qilip, xongkongni tedrijiy halda kommunistik idé'ologiye we réjimning chümperdiliri bilen chümkeshke bashlighan. Xongkong yerlik hökümitining "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" emeliyette xitay kommunistik hakimiyitining "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitini exletke chörüp tashlash qedimini dadil bésishi bolup hésablinidiken.

U halda, 2014-yilidiki "Künlük inqilabi" da, 2017-yilidiki "Merkezni ishghal qilish" kürishide meghlup bolghan xongkong xelqining bu qétimqi "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüsh" ke qarshi namayish arqiliq öz erkinlikini qoghdap qélish meqsitige yitelishi mumkinmu?

Gherb axbarat wasitiliri bu so'algha oxshash bolmighan jawablarni bermekte.

11-Iyun "Frankfurt mejmu'e géziti" de élan qilin'ghan "Erkinlikning erwahi" namliq maqalida bayan qilinishiche, xitay hakimiyitining gerche "Xitay-en'gliye ortaq bayanati" da yer alghan xongkong xelqige mensup heq-hoquqlargha 2047-yilighiche ri'aye qilish mejburiyiti bolsimu, emma nöwettiki kommunistik hakimiyetning bu mejburiyetni ada qilishqa hemde xongkongning iqtisadigha emdi anche éhtiyaji qalmighan. Hetta alahide aptonomiye imtiyazi bolghan xongkong hazir xitayning neziride burunqidek muhimliq étibarini yoqatqan. Xongkongluqlarning xitay réjimigha qarshi urunushi uzun yillardin buyan shekillen'gen özige xas qimmet qarishini, qarshiliq körsitish medeniyitini qoghdap qélishta qismen rol oynisimu, "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ni tosup qalalishi mumkin emesken. Xitayning "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" mahiyette xitay hakimiyitining xongkongdiki qarshi guruhlarni qorqutidighan bir qorali iken.

Bérlinda neshrdin chiqidighan "Kündilik köznek" gézitide élan qilin'ghan "Dunyagha bir signal" namliq maqalida ilgiri sürülüshiche, xongkong xelqining bu namayishining ghelibe qilish istiqbali yoq iken. Chünki, xitay xongkongda dégini qilidighan derijige yetken. Xongkongdiki küresh gherb qimmet qarishi bilen "Xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm" otturisidiki küresh bolup, bu küresh pat arida xongkongdin halqip dunyagha kéngiyidiken. Künséri özige ishench baghlawatqan xitay hakimiyiti gherb qimmet qarishigha alliqachan jeng élan qilip bolghan bolup, gherb qimmet qarishi anche chongqur yiltiz tartmighan kambodzhagha oxshash etrapidiki döletlerge öz idé'ologiyesini singdürüp bolghan. Teywen'ge oxshash démokratiye éngi küchlük döletlerge bolsa qoral tehditi arqiliq öz mewqesini téngishqa urunmaqtiken. Xitayning "Bir belwagh, bir yol" istratégiyesi emeliyette öz idé'ologiyesini dunyagha hakim qilishning bir wasitisidin ibaret iken.

"Jenubiy gérmaniye géziti" da élan qilin'ghan "Xongkong béyjing yaman köridighan hemme nersige wekillik qilmaqta" namliq maqalida teswirlinishiche, xitayning qolining barghanséri ichkiri uzartilishi bilen "Jungxu'a xelq jumhuriyiti" dégenni anche bilip ketmeydighan, musteqil siyasiy tüzülme astidiki erkin muhitta tughulup chong bolghan xongkongluqlar arisida bügün "Qorqunch" ibarisi omumlishiwatqan bolup, shi jinping hökümranliqidiki rayonlarda xelq üstidin yürgüzülüwatqan barghanséri qattiq qamallarni yawropaliqlar, amérikaliqlar qol qoshturup tamasha qilmaqta iken.

Maqalida mundaq ibarilerge yer bérilgen: "Béyjingning xelq'ara jem'iyettiki mes'uliyetlirige ri'aye qilmasliqining ejeblen'güchiliki yoq. U öz xelqining pikir erkinliki qatarliq eqelliy heq-hoquqlirini kapaletke ige qilish mejburiyetlirinimu ada qilmaywatqan bir dölet. Nopusining yettidin birini teshkil qilghan xongkongluqlar bügün kochilargha chiqip qanun-tüzüm, démokratiye, pikir erkinliki qatarliq qimmet qarishini qoghdash yolida namayish qilmaqta. Eger gherb döletliri siyasiy we iqtisadiy hésabatni közde tutup xongkongluqlarning teleplirige étibarsiz qarisa, halaket xaraktérlik bir signal tarqatqan bolidu. Démokratiye kishilerni her zaman memnun qilalmaydu. Eger biz peqetla zor siyasiy kilimatqa uyghun chaghdila démokratiyeni qoghdimaqchi bolsaq, emeliyette démokratiyeni alliqachan sétiwetken bolimiz."

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda "Eger xongkongluqlarning bu namayishimu meghlubiyetke uchrisa, xongkongning xitayning bashqa ölkilirige oxshashla mustebit hakimiyetning réjimi astidiki bir rayon'gha aylinip qalidighanliqini" tilgha aldi.

11-Iyun küni xitay sen'etkari ey wéywéy BBC ning ziyaritini qobul qilghanda: "Eger xongkongda qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüsh emeliyleshse, xongkongdiki herbir puqraning erkinliki xeterge yoluqidu. Xitayning edliye sistémisi adaletsiz. Xitay esla qanun döliti emes. Bu sistéma yolgha qoyulsa, xitay hökümiti xuddi öz tewesidiki puqralarni xalighanche tutqun qilip, ularning üstidin xalighanche adaletsiz höküm chiqarghan'gha oxshash, xongkongluqlarnimu xalighanche jazalaydu we bu jazalirini qanuniy asasqa tayandurghan bolidu," deydu.

Xewerlerde tilgha élinishiche, bügün 12-iyun küni tang yorumastinla xongkongluqlar xongkong hökümitining qanun tüzüsh komitétining etrapini ishghal qilip, "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüsh" ke qarshi namayishini bashliwetken. Xongkongning asasliq kochilirining hemmisila namayishchilarning tosalghusigha uchrighan. Namayishchilar bilen saqchilar arisida toqunushlarmu kélip chiqqan. Xongkong qanun tüzüsh komitéti "Qachqunlar nizamigha tüzitish kirgüzüshi" ni ikkinchi qétim közdin köchürüsh xizmitini namayishlar seweblik keynige sürgenlikini élan qilghan. Xitay hökümet terep 11-iyun "Xongkong hökümitining qanun tüzüsh ishlirini qollaydighanliqini, chet'el küchlirining xongkongning ichki ishlirigha arilishishigha qet'iy qarshi turidighanliqini" bildürgen.

Toluq bet