Америка базарлириға хотәндин кәлгән гүзәл чачлар әсли кимләрниң? (1)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-05-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хоңкоң билән хитайниң һәмкарлиқ ширкити африқаға, явропа вә америкиға чиқиридиған чач қошумчә буюмлири завути. 2004-Йили 22-авғуст. Сичүән.
Хоңкоң билән хитайниң һәмкарлиқ ширкити африқаға, явропа вә америкиға чиқиридиған чач қошумчә буюмлири завути. 2004-Йили 22-авғуст. Сичүән.
AFP

Америка таможна вә чегра башқуруш идарисиниң елан қилған рәсмий буйруқиға асасән, американиң һәр қайси чегра еғизлири, хотәнниң лоп наһийәсидики «Һаолин (хавлин) чач қошумчә буюмлири чәклик ширкити» Ниң таварлирини бирдәк тутуп қелишқа башлиди. Американиң бу чәклимини иҗра қилишиға, «хавлин» мәһсулатлириниң мәҗбурий әмгәккә четилидиғанлиқи сәвәб болған, әмма инсанниң чечидин ясилип, та хотән лоптин америка базириғичә киргән бу буюмларниң хам әшя зәнҗириниң лагерларға тутушуш еһтималлиқи оттуриға чиқармақта. Мухбиримиз гүлчеһрәниң, бу һәқтики ениқлашлириниң биринчи қисмиға диққәт қилғайсиз.

Хитай даирилириниң милйонларчә кишини лагерға солаш билән тәң уларниң арисида ипадиси яхши дәп қаралғанларни «кәсипкә чиқириш» дегән намда, хитайлар мәбләғ салған завут-карханиларда мәҗбурий вә һәқсиз әмгәккә селиватқанлиқиға даир тәпсилий учурлар, йеқинқи мәзгилләрдә көпләп ашкарилинишқа башлиди. Лагер қоруси ичигә яки йеқин җайлардики санаәт районлириға хитайлар қурған кийим-кечәк, турмуш буюмлири, тазилиқ буюмлири, машина запчашлири, йемәк-ичмәк қатарлиқларни пишшиқлап ишләйдиған завут-карханиларниң лагерладики тутқунларни мәҗбурий вә һәқсиз әмгәккә селиватқанлиқи дәлилләнмәктә.

Мутәхәссисләр буни, хитайниң уйғурлар лагердин қутулған тәқдирдиму зор иқтисадий мәнпәәт билән бағланған завутларда қул болуштин йәнила қутулалмайдиған система бәрпа қилинғанлиқини, йәни лагерларниң иккинчи қәдиминиң әмәлгә ешип болғанлиқини көрситиду дәп мулаһизә қилмақта.

Уйғур дияридики әнә шу хил заманиви қуллуқ әмгәк бәдилигә ишләнгән мәһсулатларниң америка базириғичә киргәнликиниң паш болушиға әгишип, америка чегра қоғдаш вә таможна идарисиниң диққитини хитай завут карханилириниң уйғур диярида ишләпчиқарған вә америка експорт қилинған маллириға қаратмақта.

Америка таможна вә чегра башқуруш идариси, өткән җүмә күни американиң барлиқ кириш еғизлири, америка таможна вә чегра мудапиә тармақлириға қаритип, хотән лопқа җайлашқан «хавлин ширкити» ниң мәһсулат ишләпчиқиришта мәҗбурий әмгәк қоллиниватқанлиқиға даир учурларға асасән униң мәһсулатини тутуп қелиш буйруқи чиқарғаниди. Америка таможна вә чегра башқуруш идарисиниң бу буйруқи 2020-йил 5-айниң 1-күни елан қилинған күнидин башлап американиң һәр қайси чегра еғизлирида бирла вақитта дәрһал иҗра қилинишқа башлиған.

Америка таможна вә чегра башқуруш идариси елан қилған «хавлин чач қошумчә буюмлири чәклик ширкити» мәһсулатлириниң толуқ яки қисмән таварлирини тутуп қелиш уқтуруши һәққидә сода ишханисиниң ярдәмчи иҗраийә комиссари бренда симис мундақ дегән; «сода саһәси өзиниң тәминат зәнҗирини йеқиндин тәкшүрүп, америка сода вә истемал саһәсигә улар сетивалған мәһсулатниң бихәтәр икәнлики вә әхлақий өлчәмгә тошидиғанлиқи, униң һәрқандақ мәҗбурий әмгәктә ишләпчиқирилмиғанлиқиға капаләтлик қилиши интайин муһим».

Уқтурушта федератсийә қануниниң 19 1307-маддилири мәҗбурий әмгәк бәдилигә ишләпчиқирилған таварларни пүтүнләй яки қисмән импорт қилишни мәни қилиду, дәп көрситилгән.

Америка таможна вә чегра башқуруш идарисиниң хитай мәһсулатлириға қарита тәкшүрүшигә қатнишиватқан хәлқара сода мутәхәссиси доктор вирҗинийә вакни зиярәт қилип, униңдин уйғурлар мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи сәвәблик мәһсулатлириниң америка базириға киришини чәкләйдиған бу қанунниң, мәзкур завут-карханиларни җазалашқиму тәтбиқлиниш еһтималлиқи бар-йоқлуқини соридуқ.

Доктор вак буни мундақ дәп чүшәндүрди: «америка таможна вә чегра башқуруш идаримизниң асаслиқ нишанимиз мәҗбурий әмгәк бәдилигә кәлгән мәһсулатларниң америкиға киришини чәкләш. Шуңа хавлин ширкитиниң мәһсулат ишләпчиқиришта мәҗбурий әмгәк қоллиниватқанлиқиға даир испатлиқ учурларға асасән униң мәһсулатиниң америкиға киришини тутуп қелишни қарар қилдуқ. Бу чәклимә билән бирликтә йәнә америка базирида истемалчиларға шу хилдики малларни тәминлигәнләргә қарита қануний вә иқтисадий җаза йүргүзәләймиз. Әмма ишинимәнки бу учурлар йәнә чоңқурлап кишилик һоқуқ вә иқтисадий һоқуқни қоғдашқа мәсул органлар үчүнму мәҗбурий әмгәкни йолға қоюп кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүргүзгәнләргә қарита җаза йүргүзүштә пайдилинишқа болидиған учурлар һесаблиниду».

Биз униңдин йәнә әгәр истемалчилар яки америкадики сода ширкәтлири бу хил мәһсулатларниң қуллуқ әмгәк бәдилигә кәлгәнликидин хәвәрсиз һалда сетивалған болса, өзиниң һоқуқини қандақ қилип қоғдиялайду дәп сориған соалимизға мундақ дәп җаваб бәрди: «америка тәминләш зәнҗиридики бихәтәр вә қанунсиз буюмларни нишанлаш вә йоқитишқа мәсул сода җәмийити әзалириниң тәминләш зәнҗирини йеқиндин тәкшүрүши интайин муһим. Америка қануни, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң америкиға импорт қилиниши пүтүнләй чәкләйду. Америка сода ширкәтлири вә истемалчилири өзлири сетивалған мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәкләрни ишләтмәй туруп ишләнгәнликигә ишәнч қилалмиған тәқдирдә, тор бетимиздики дөләт тәрипидин ашкара тәминләнгән қанунға тәтбиқлап туруп, бизгә електронлуқ әйибләш тор содисиға хилаплиқ қилиш мәлум қилиш системиси арқилиқ яки телефон қилиш арқилиқ тәпсилий әрз сунса болиду. Биз аммини өз ичигә алған тәшкилат вә һәр хил мәнбәләрдин мәҗбурий әмгәк қилиш әйибнамисини қобул қилимиз».

«Хавлин чач буюмлири чәклик ширкити», уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш билән шуғулланған дәп қарилип америка таможна вә чегра башқуруш идариси тәрипидин мәһсулатиниң америка базириға кириши чәкләнгән 2-хитай ширкитидур. Буниң алдида хотән «тәйда кийим-кечәк ширкити» ниң хотәндики завутида нурғун лагер тутқунлирини ишлитиватқанлиқи ашкарилинип, мәһсулатлири чәкләнгәниди.

Әмма бу қетимқи чәкләнгән мәһсулатлар пәқәт инсанниң чечини хам әшя қилидиған мәһсулатлардур. Мәлум болушичә хитай дунядики әң зор чач експорт дөлити болуп, дуня чачтин ишләнгән буюмлар базирида, 80 пирсәнттин көпрәк маллар хитайда пишшиқлап ишлинидикән.

Хитай баһа вә хам әшя запас мал миқдари билән дуняниң чач базирини игилигәникән. Чач содиси истатестикилири вә башқа бу һәқтики учурлардин қариғанда, инсанниң чечи хам әшя қилинған тәбиий кәймә чач вә кирпик гүзәлләштүрүш буюмлириниң бирдинбир хам әшяси пәқәт чачтин ибарәт. Һазирғичә буниң орнини тамамән басидиған иккинчи бир хам әшя кәшип қилинмиған.

Адәттә хитайда һәр килограм чачниң сетип елиш баһаси, сүпитигә қарап 80 йүәндин нәччә йүз йүәнгичә болса, пишшиқлап ишләнгәндин кейинки базар баһаси нәччә он миң йүәнгә йетидикән. Хитайниң чач буюмлири експорт қиммити 6 милярд долларға йетидикән.

«Статиста» торидики учурлардин қариғанда америка хитайниң әң чоң чач мәһсулатлири херидари болуп, 2018-йили хитайниң чачтин ишләнгән буюмлириниң експорт қиммити 3 милярд 150 милйон доллардин ашқан болуп, буниң 42пирсәнтини америка сетивалған шундақла йилдин йилға експорт миқдари ешип бармақтикән.

Биз хотән лопта қурулған «хавлин чач қошумчә буюмлири чәклик ширкити» һәққидә издинишлиримиздә лоп база башқуруш идарисиниң тори қатарлиқ мәнбәләрдин, хавлин ширкитиниң 2018-йили1-айниң 19-күни шәхсниң 8 милйон йүән мәблиғи билән лоп наһийәсидә қурулғанлиқини билдуқ. Буниңда мәзкур ширкәтниң асаслиқи чач йиғиш, пишшиқлап ишләш вә чач қошумчә буюмлирини експорт қилиш кәспини асас қилидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Биз лоп наһийәлик база башқуруш идарисигә телефон қилип хавлин чач мәһсулатлири ширкитини соридуқ.

Мухбир: лоптики хавлин чач буюмлирини ишләпчиқиридиған ширкәтниң орни нәдә?

Җаваб: һә у санаәт районида, бейҗиң санаәт райони.

Мухбир: бу завут раст адәмниң чачлирини ясамду?

Җаваб: һә ә.

Мухбир: бу ширкәт мәһсулатиниң хам әшясини тәкшүрүп бақтиңларму? шуни сорап бақай дегәнтим.

Җаваб: мән уни таза уқмайдикәнмән. Мән маву ширкәтләр кинишка беҗиридиған көзнәктә. Ашундақ карханиға кинишка беҗиргән, лекин у қандақ чач ясайду таза обдан билмәйдикәнмән.

Мухбир: лагер вә түрмидикиләрниң чечини ишлитипту дегәнни аңлиған идуқ, бу завут чәтәлгиму чиқиридикәнғу мәһсулатини?

Бу соалға у бир аз туруп қалди әмма инкар қилмиди. У: «мән уқмаймән у әһваллирини, нәдики қамлашмиған гәпни соримаң мәндин» дәпла телефонни җаққидә қойди. Кейин бу телефон уланмиди.

Лоп наһийәсидә 2017-йилидин башлап қурулған бейҗиң санаәт райони торидики учурларға қариғанда, бу санаәт райониға җәмий 30 ширкәт вә кархана җайлашқан болуп, мәхсус инсаниң чечини йиғиш вә пишшиқлап ишләшни кәсип қилған ялғуз «хавлин ширкити» әмәс. Бу йәрдә йәнә «доң яң чач буюмлири ширкити», «җин пиң чач буюмлири ширкити», «син те чач гүзәллик буюмлири пишшиқлап ишләш ширкити» қатарлиқ 3 ширкәт бар икән. Уларниң һәммисиниң инсан чечидин кәймә чач, кирпик қатарлиқ қошумчә чач мәһсулатлирини ишләпчиқириш вә хитай ичидики чач буюмлири ширкәтлирини хам әшя вә мал билән тәминләш, експорт қилиш билән шуғуллинидиғанлиқи ашкариланди.

«Асия киндики» гезитиниң 1-май тарқатқан хәвиригә қариғанда бейҗиң санаәт районидин сирт лопта йәнә 400 мо даиридики мәхсус чач буюмлирини ишләпчиқириш санаәт бағчиси қурулған. 2018-Йили әң дәсләп шүчаң вә хунәнниң җавяң шәһәрлиридики чач пишшиқлап ишләш завутлири лопқа орунлашқандин буян һазир җәмий 24 ширкәткә йәткән болуп, буларда йәрликтин 4000 нәпәр уйғур ишлитилмәктикән.

Бу ширкәтләрниң һәммиси 20180 йилидин кейин қурулған. Әмма «хавлин ширкити»» ни өз ичигә алған бу ширкәтләр һәққидә башқа тәпсилий учурлар чәтәлдин кирип тәкшүргүчиләр үчүн чәкләнгәникән.

Гәрчә хитайдин америка базириға кириватқан бу чач вә чачта ясалған буюмларниң американиң дуня миқясидин импорт қиливатқан чач мәһсулатиниң 59 пирсәнтини игиләйдиғанлиқи базар статистикисиға даир учурлардин көрүвалғили болсиму, бу хитайдин кириватқан чачтин ясалған буюмларниң зади қанчилик қисминиң уйғур диярида ясалғанлиқи вә униң кимләрдин, қандақ шәкилдә елинған чачларни хам әшя қилғанлиқи ениқ әмәс.

Әмма йәнә бир тәрәптин, лагердин тирик чиқалиғандин кейин радиомизға лагер сирлирини ашкарилаватқан шаһитлардин, меһригүл турсун, гүлбаһар җелил, зумрәт давут, турсунай зиявудун вә сайрагүл қатарлиқ 10 ға йеқин шаһитниң, радиомизға лагерниң ички сирлири һәққидә бәргән гуваһлиқлирида бирдәк охшаш нуқтини тәкрарлиғаниди. Қазақистандики лагер шаһити турсунайниң баян қилишичә, у лагерға елип берилипла башқа тутқунларға охшаш чечи мәҗбурий чүшүрүветилгән, әмма у тутқунлардин йиғивелинған чачларниң қандақ бир тәрәп қилинидиғанлиқидин бихәвәр.

Һазир америка базарлириғичә киргән чач буюмлириниң уйғур лагер тутқунлириниң чечиму қандақ дегән соални пәйда қилиш тәбиий. Ундақта тәхминән 3 милйон инсан лагерларға қамалған тәқдирдә бу қанчилик чач?, хитай даирилири бу бикарлиқ чачларни қандақ бир тәрәп қилди?

2017-Йилидин кейин лагерлар билән охшаш мәзгилдә хитайлар тәрипидин қурулған чач буюмлири карханилирини адәм чечидин ибарәт башқа нәрсә орнини алалмайдиған бирдинбир хам әшя билән тәминләватқан орун яки адәмләр кимләр? адәм чечини хам әшя қилидиған бу ширкәтләр ишләпчиқириватқан чач буюмлириға ишлитилгән чачлар сетивелинғанму? мәҗбурий елинғанму? лопта қурулған «хавлин чач мәһсулатлири» ниң мәҗбурий әмгәк бәдилигә кәлгәндин башқа, мәһсулат хам әшясиниң 3 милйондин артуқ лагерға қамалғанлиқи қәйт қилиниватқан бу уйғур вә башқиларниң мәҗбурий чүшүрүлгән чачлири болуш еһтималлиқи һәққидә гуман пәйда қилиду.

Чүнки уйғур дияридики лагерлар вә бу хилдики мәҗбурий әмгәкниң гитлер германийәси дәвридә йәһудийлар баштин кәчүргән һадисиләр икәнликини, әмдиликтә уйғурлар дуч келиватқан әң чоң иҗтимаий паҗиәләрниң бири болуп қалғанлиқи нурғун тәтқиқатчилар тәрипидин оттуриға қоюлуп кәлмәктә. Әйни чағда җаза лагерлириға қамалған йәһудийларниңму чачлири чүшүрүлгән вә натсистлар тәрипидин бәзи буюмларға хам әшя қилинған.

Лоптин америкағичә кәлгән «хавлин чач мәһсулири» ниң зәнҗиридики бу үзүк нуқтилар, хәлқара сода мутәхәссиси, доктор вирҗинийә вакниму ойландуруватқан болуп, униң тәкитлишичә, бунчә көп чачқа мунасивәтлик учурларниң чачларниң лагерға бағлиниши һәққидә түрлүк қияс вә гуман пәйда қилиши тәбиий. Әмма у һазирчә ениқ пакит оттуриға чиқмиған шараитта бу мәһсулатларниң хам әшя мәнбәсини лагерда мәҗбурий еливелинғанлар дәп бекиткили болмайдикән.

Американиң хәлқаралиқ диний әркинлик алаһидә әлчиси сам бровнбәк қилған сөзидә: «уйғурлар учраватқан мәҗбурий әмгәк вә башқа кишилик һоқуқ мәсилилирини давамлиқ йорутимиз вә америка һөкүмитидин хитайға виза чәклимиси вә иқтисадий җаза қоллиниш тәлипимиздин бу мәсилиләр пүтүнләй һәл қилинип болунмиғичә янмаймиз» дәп очуқ мәйданини ипадә қилғаниди.

Әмма, бәзи мутәхәссисләр, хитайларниң зор иқтисадий мәнпәәти билән бағланған «хавлин чач қошумчә буюмлири ширкити» гә охшаш хитай карханилиридин америкиға кәлгән чач буюмлири, ялғуз уйғурларниң қул қилиниватқанлиқиниң пакити болупла қалмай, өз чечиғиму игә болалмайватқан уйғурлар учраватқан кишилик һоқуқ мәсилирини һәтта хитайниң лагерда инсанийәт үстидин җинайәт өткүзуватқанлиқиниң муһим испати болуш еһтималлиқини оттуриға қоймақта.

Лоптин та америкағичә кәлгән чач буюмлириниң әсли мәнбәси тоғрисидики издинишлиримизниң нәтиҗилири һәққидә кейинки аңлитишлиримизда давамлиқ мәлумат беримиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт