Явропа парламенти қарар мақуллап, уйғур районидики әмәлдарларға қарита ембарго механизмини ишқа селишни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2019-12-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Д у қ ниң явропа парламенти 19-декабир күни мақуллиған уйғур районидики кишилик һоқуқ кризиси һәққидики қарар лайиһиси тоғрисидики баянати.
Д у қ ниң явропа парламенти 19-декабир күни мақуллиған уйғур районидики кишилик һоқуқ кризиси һәққидики қарар лайиһиси тоғрисидики баянати.
uyghurcongress.org

Явропа парламенти 19-декабир күни уйғур районидики кишилик һоқуқ кризиси һәққидә қарар лайиһәси мақуллап, явропа иттипақиниң иҗраийә органлирини хитайниң уйғур районида садир қиливатқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита күчлүк һәрикәт қоллинишқа чақирған. Мутләқ көп авазниң қоллишида мақулланған қарар лайиһәсидә хитай һөкүмитиниң тутқун қилишни тохтитип, райондики барлиқ лагерларни тақиши, тутқунларни дәрһал қоюп бериши, из-дерәксиз йоқалғанларниң ақивитини елан қилиши шундақла явропа комессийәсиниң райондики кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлириға қарита ембарго механизмини ишқа селиши тәләп қилинған.

Униңда райондики уйғур, қазақ вә башқа мусулманларни бастуруш қарарини 2014‏-йили 4‏-айда юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлириниң чүшүргәнлики, явропа иттипақиниң уларға қарита нишанлиқ ембарго йүргүзүп, уларниң мал-мүлкини тоңлитиши шундақла мәзкур районға технологийә експорт қилишни тохтитиши, районда ишләнгән мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң явропа базириға киришиниң чәклиниши тәләп қилинған.

Мәзкур қарар лайиһәси 18‏-декабир күни явропа парламенти мурасим өткүзүп, түрмидики атақлиқ уйғур зиялийси илһам тохтиға «сахараф кишилик һоқуқ мукапати» тарқитип арқидинла авазға қоюлған. Қарар лайиһәсидә уйғурларниң нөвәттики вәзийити тонуштурулуп, хитайниң уйғур, қазақ қатарлиқ мусулман түрки милләтләр олтурушлуқ мәзкур районда «террорлуққа қарши туруш» намида елип бериватқан һәрикитиниң «дин вә етник милләтләргә қарши туруш уруши» ға айланғанлиқи тәкитләнгән. Шундақла йәнә районда бир милйондин артуқ уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләрниң «қайта тәрбийәләш» намидики йиғиветиш лагерлирида тутуп туруливатқанлиқи, бу лагерларда «системилиқ меңә ююш» елип бериливатқанлиқини билдүргән.

Мәзкур қарар лайиһәси 19‏-декабир авазға қоюлушниң бир күн алдида явропа парламентида муназирә қилинди. Муназиридә явропа парламентиниң голландийәлик әзаси кати пири сөз қилип, районидики кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучи әмәлдарларниң җавабкарлиққа тартилиши керәкликини билдүргән. 

Кати пири мундақ дәйду: «шинҗаң етник, мәдәнийәт, диний вә иҗтимаий контроллуқниң әң чоң тәқибләш мәркизигә айландурулуп қоюлди. Күндилик һаятниң һәр саһәси тәқиб қилинмақта. Тутқундики уйғурларни өзиниң мәдәнийәт вә диний етиқадидин ваз кечишкә мәҗбурлаш, аталмиш ‹қайта-тәрбийәләш' лагерлиридики ортақ өлчәм болуп келиватиду. Хитай өзини хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамилиригә бағлиқ дәп қаримақта. Бизниң хитай һөкүмитини барлиқ тутқунларни һечқандақ җазасиз қоюп беришкә чақириш мәсулийитимиз бар. Райондики барлиқ лагерлар тақилиши вә кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучиларниң һәммиси җавабкарлиққа тартилиши керәк. Шундақла биз йәнә явропа иттипақиниң бу ишта җавабкарлиқи бар кишиләргә нишанлиқ ембарго йүргүзүшини күтимиз.» 

Муназиридә явропа парламентиниң әнглийәлик әзаси фил бәннион сөзгә чиқип, хитайниң лагерларни тақишини, тутқунларни қоюп беришини тәләп қилип, өзлириниң уйғур районидики дәпсәндичиликкә қарап туралмайдиғанлиқи, бу әһвалда хитай билән нормал сода алақиси қилалмайдиғанлиқини тәкитлигән. Фил бәннион мундақ дәйду: «биз хитайниң мухбирлар вә хәлқара көзәткүчиләрниң шинҗаң уйғур аптоном районида көзитиш елип беришиға йол қоюшини тәләп қилимиз. Биз еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватқанда униңға қарап туралмаймиз, шундақла хитай билән нормал сода алақисиз қилалмаймиз. Мениң қаришимчә, нөвәттә бу районда дунядики әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватиду.» 

Явропа парламентиниң шиветсийәлик әзаси дәйвид лега 18‏-декабир күни күнидики муназиридә сөз қилип, қарар лайиһәсини қоллайдиғанлиқини билдүргән сиясийонларниң биридур. Униң билдүрүшичә, явропа иттипақи хитайниң уйғурларни хорлишиға қарита бәк аста һәрикәт қилмақта икән. У сөзидә явропа иттипақи һазир һәрикәткә өтмисә бәк кечикидиғанлиқини тәкитлигән. Дәйвид лега мундақ дәйду: «биз милйонлиған кишиниң дини етиқади сәвәблик нишанға айланғанлиқини билимиз, биз аилиләрниң вәйран қилинип, ата-аниларниң балилиридин айрилғанлиқини билимиз, биз йәнә истибдат һакимийәтниң милйонлиған кишини аталмиш ‹қайта-тәрбийәләш' лагерлириға қамиғанлиқини билимиз. Биз явропалиқларниң йеқинқи заман тарихида бу лагерларға алақидар қорқунчлуқ хатирилиримиз бар. Биз хитай һакимийитиниң уйғурларға қарши садир қиливатқан қорқунчлуқ җинайитигә қарита бәк аста һәрикәт қилдуқ. Достлар, хитай мәсилисидә бизниң җинайәткар компартийә һакимийити билән оюн ойнашни тохтитиш вақтимиз кәлди.» 

Лекин дәйвид леганиң тәкитлишичә, явропа парламентиниң уйғурларни қоллиши ембарго қарари билән чәклинип қалмаслиқи керәк икән. У мундақ дәйду: «илһам тохтиға бу йиллиқ ‹сахароф мукапати' ниң берилиши хитайниң уйғурларға қарита садир қиливатқан җинайәтлирини әмди қобул қилмайдиғанлиқини көрситиду. Пәйшәнбә күни биз аваз берип, уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилғучиларға қарита нишанлиқ ембарго йүргүзүш тоғрисидики қарар лайиһәсини мақуллаймиз. Лекин бизниң уйғурларни қоллишимиз ембарго билән чәклинип қалмаслиқи керәк. Чүнки, кишилик һоқуқ вә әркинликни қоғдаштин ваз кечиш явропа иттипақиниң қиммәт өлчәмлиридин ваз кечиш дегәнликтур.» 

Явропа парламентидики бу муназирә атақлиқ уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгән 2019‏-йиллиқ «сахароф кишилик һоқуқ мукапати» ни тарқитиш мурасиминиң арқидинла өткүзүлгән. Мурасимда мукапатни илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр тапшуруп алған иди. явропа парламентиниң мәзкур қарар лайиһәси кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қоллишиға еришкән. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса 19‏-декабир күни зияритимизни қобул қилип, явропа парламентиниң бу қарари хитай һөкүмити уйғур мәсилисигә көз юмуватқанда ислам дөләтлиригә күчлик сигнал бәргәнликини билдүрди. 

Мәзкур қарар лайиһәси явропа парламентиниң йеқинқи бир йил ичидә мақуллиған уйғурларға алақидар 3‏-қетимлиқ қарар лайиһәсидур. Униң бу қетимқи қарар лайиһәсидә йәнә явропа ширкәтлириниң өзлирини мәһсулат билән тәминләватқан райондики завут-карханиларға диққәт қилиши керәклики әскәртилип, уларни хитайниң «уйғурларни бастуруш җинайитигә шерик болуп қалмаслиқ» қа үндигән. Шундақла йәнә бәзи явропа дөләтлириниң уйғурларни хитайға қайтурушни тохтатқанлиқини қарши алидиғанлиқи тәкитләнгән қарар лайиһәсидә сиясий панаһлиқ тилигәнләрниң панаһлиқ рәсмийитини тезлитиши тәләп қилинған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт