Yawropa parlaménti qarar maqullap, Uyghur rayonidiki emeldarlargha qarita émbargo méxanizmini ishqa sélishni telep qildi

Muxbirimiz erkin
2019-12-19
Élxet
Pikir
Share
Print
D u q ning yawropa parlaménti 19-dékabir küni maqullighan Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisi heqqidiki qarar layihisi toghrisidiki bayanati.
D u q ning yawropa parlaménti 19-dékabir küni maqullighan Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisi heqqidiki qarar layihisi toghrisidiki bayanati.
uyghurcongress.org

Yawropa parlaménti 19-dékabir küni Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisi heqqide qarar layihesi maqullap, yawropa ittipaqining ijra'iye organlirini xitayning Uyghur rayonida sadir qiliwatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarita küchlük heriket qollinishqa chaqirghan. Mutleq köp awazning qollishida maqullan'ghan qarar layiheside xitay hökümitining tutqun qilishni toxtitip, rayondiki barliq lagérlarni taqishi, tutqunlarni derhal qoyup bérishi, iz-déreksiz yoqalghanlarning aqiwitini élan qilishi shundaqla yawropa koméssiyesining rayondiki kishilik hoquqni depsende qiliwatqan xitay emeldarlirigha qarita émbargo méxanizmini ishqa sélishi telep qilin'ghan.

Uningda rayondiki Uyghur, qazaq we bashqa musulmanlarni basturush qararini 2014‏-yili 4‏-ayda yuqiri derijilik xitay emeldarlirining chüshürgenliki, yawropa ittipaqining ulargha qarita nishanliq émbargo yürgüzüp, ularning mal-mülkini tonglitishi shundaqla mezkur rayon'gha téxnologiye éksport qilishni toxtitishi, rayonda ishlen'gen mejburiy emgek mehsulatlirining yawropa bazirigha kirishining cheklinishi telep qilin'ghan.

Mezkur qarar layihesi 18‏-dékabir küni yawropa parlaménti murasim ötküzüp, türmidiki ataqliq Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha "Saxaraf kishilik hoquq mukapati" tarqitip arqidinla awazgha qoyulghan. Qarar layiheside Uyghurlarning nöwettiki weziyiti tonushturulup, xitayning Uyghur, qazaq qatarliq musulman türki milletler olturushluq mezkur rayonda "Térrorluqqa qarshi turush" namida élip bériwatqan herikitining "Din we étnik milletlerge qarshi turush urushi" gha aylan'ghanliqi tekitlen'gen. Shundaqla yene rayonda bir milyondin artuq Uyghur we bashqa az sanliq milletlerning "Qayta terbiyelesh" namidiki yighiwétish lagérlirida tutup turuliwatqanliqi, bu lagérlarda "Sistémiliq ménge yuyush" élip bériliwatqanliqini bildürgen.

Mezkur qarar layihesi 19‏-dékabir awazgha qoyulushning bir kün aldida yawropa parlaméntida munazire qilindi. Munaziride yawropa parlaméntining gollandiyelik ezasi kati piri söz qilip, rayonidiki kishilik hoquqni depsende qilghuchi emeldarlarning jawabkarliqqa tartilishi kéreklikini bildürgen. 

Kati piri mundaq deydu: "Shinjang étnik, medeniyet, diniy we ijtima'iy kontrolluqning eng chong teqiblesh merkizige aylandurulup qoyuldi. Kündilik hayatning her sahesi teqib qilinmaqta. Tutqundiki Uyghurlarni özining medeniyet we diniy étiqadidin waz kéchishke mejburlash, atalmish 'qayta-terbiyelesh' lagérliridiki ortaq ölchem bolup kéliwatidu. Xitay özini xelq'ara kishilik hoquq ehdinamilirige baghliq dep qarimaqta. Bizning xitay hökümitini barliq tutqunlarni héchqandaq jazasiz qoyup bérishke chaqirish mes'uliyitimiz bar. Rayondiki barliq lagérlar taqilishi we kishilik hoquqni depsende qilghuchilarning hemmisi jawabkarliqqa tartilishi kérek. Shundaqla biz yene yawropa ittipaqining bu ishta jawabkarliqi bar kishilerge nishanliq émbargo yürgüzüshini kütimiz." 

Munaziride yawropa parlaméntining en'gliyelik ezasi fil benni'on sözge chiqip, xitayning lagérlarni taqishini, tutqunlarni qoyup bérishini telep qilip, özlirining Uyghur rayonidiki depsendichilikke qarap turalmaydighanliqi, bu ehwalda xitay bilen normal soda alaqisi qilalmaydighanliqini tekitligen. Fil benni'on mundaq deydu: "Biz xitayning muxbirlar we xelq'ara közetküchilerning shinjang Uyghur aptonom rayonida közitish élip bérishigha yol qoyushini telep qilimiz. Biz éghir kishilik hoquq depsendichiliki yüz bériwatqanda uninggha qarap turalmaymiz, shundaqla xitay bilen normal soda alaqisiz qilalmaymiz. Méning qarishimche, nöwette bu rayonda dunyadiki eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki yüz bériwatidu." 

Yawropa parlaméntining shiwétsiyelik ezasi deywid léga 18‏-dékabir küni künidiki munaziride söz qilip, qarar layihesini qollaydighanliqini bildürgen siyasiyonlarning biridur. Uning bildürüshiche, yawropa ittipaqi xitayning Uyghurlarni xorlishigha qarita bek asta heriket qilmaqta iken. U sözide yawropa ittipaqi hazir heriketke ötmise bek kéchikidighanliqini tekitligen. Deywid léga mundaq deydu: "Biz milyonlighan kishining dini étiqadi seweblik nishan'gha aylan'ghanliqini bilimiz, biz a'ililerning weyran qilinip, ata-anilarning baliliridin ayrilghanliqini bilimiz, biz yene istibdat hakimiyetning milyonlighan kishini atalmish 'qayta-terbiyelesh' lagérlirigha qamighanliqini bilimiz. Biz yawropaliqlarning yéqinqi zaman tarixida bu lagérlargha alaqidar qorqunchluq xatirilirimiz bar. Biz xitay hakimiyitining Uyghurlargha qarshi sadir qiliwatqan qorqunchluq jinayitige qarita bek asta heriket qilduq. Dostlar, xitay mesiliside bizning jinayetkar kompartiye hakimiyiti bilen oyun oynashni toxtitish waqtimiz keldi." 

Lékin deywid léganing tekitlishiche, yawropa parlaméntining Uyghurlarni qollishi émbargo qarari bilen cheklinip qalmasliqi kérek iken. U mundaq deydu: "Ilham toxtigha bu yilliq 'saxarof mukapati' ning bérilishi xitayning Uyghurlargha qarita sadir qiliwatqan jinayetlirini emdi qobul qilmaydighanliqini körsitidu. Peyshenbe küni biz awaz bérip, Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilghuchilargha qarita nishanliq émbargo yürgüzüsh toghrisidiki qarar layihesini maqullaymiz. Lékin bizning Uyghurlarni qollishimiz émbargo bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Chünki, kishilik hoquq we erkinlikni qoghdashtin waz kéchish yawropa ittipaqining qimmet ölchemliridin waz kéchish dégenliktur." 

Yawropa parlaméntidiki bu munazire ataqliq Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgen 2019‏-yilliq "Saxarof kishilik hoquq mukapati" ni tarqitish murasimining arqidinla ötküzülgen. Murasimda mukapatni ilham toxtining amérikadiki qizi jewher tapshurup alghan idi. Yawropa parlaméntining mezkur qarar layihesi kishilik hoquq teshkilatlirining qollishigha érishken. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa 19‏-dékabir küni ziyaritimizni qobul qilip, yawropa parlaméntining bu qarari xitay hökümiti Uyghur mesilisige köz yumuwatqanda islam döletlirige küchlik signal bergenlikini bildürdi. 

Mezkur qarar layihesi yawropa parlaméntining yéqinqi bir yil ichide maqullighan Uyghurlargha alaqidar 3‏-qétimliq qarar layihesidur. Uning bu qétimqi qarar layiheside yene yawropa shirketlirining özlirini mehsulat bilen teminlewatqan rayondiki zawut-karxanilargha diqqet qilishi kérekliki eskertilip, ularni xitayning "Uyghurlarni basturush jinayitige shérik bolup qalmasliq" qa ündigen. Shundaqla yene bezi yawropa döletlirining Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtatqanliqini qarshi alidighanliqi tekitlen'gen qarar layiheside siyasiy panahliq tiligenlerning panahliq resmiyitini tézlitishi telep qilin'ghan.

Toluq bet