Көзәткүчиләр: "хитай явропаниң чишиға тегип, өзигә әң чоң зиянкәшликни қилди"

Мухбиримиз ирадә
2021-03-24
Share
rayinxart-butikofer-reinhard-butikofer.jpg "дуня уйғурлар үчүн" намлиқ имза топлаш сәпәрвәрлик паалийитини башлиған явропа йешиллар партийәсиниң явропа парламентидики сөзчиси, германийәлик сиясийон райинхарт бүтикофер(Reinhard Bütikofer) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2020-Йили 14-январ, фирансийә.
c-span.org

22-Март күни, америка, канада, әнглийә вә явропа иттипақи хитайниң 4 нәпәр әмәлдари вә бир биңтүән оргиниға җаза тәдбири елан қилип, уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиққа қарап турмайдиғанлиқини ипадилигәниди. Бу дөләтләрниң уйғур мәсилисидә қолланған мисли көрүлмигән һәрикити хитайниң қаттиқ оғисини қайнитип, нәтиҗидә уларму дәрһал явропадики 10 парламент әзаси вә 4 тәтқиқат оргиниға җаза тәдбири елан қилди.

Улар явропа парламентиниң рейнхард бутикофер, майкел гаһлер, рафаил глуксман, илханкючюк вә мириам лексман қатарлиқ 5 нәпәр әзаси вә шундақла голландийә парламент әзаси җоридвәймәр, белгийә федератсийә парламенти әзасисамуилкоголати, литвапарламент әзаси довил сакалиен һәм шундақла германийә алими адриан зенз вә шиветсийә алими биҗөрнҗарден қатарлиқларни ичигә алиду. Хитай йәнә, явропа кеңиши сиясий вә хәвпсизлик комитети, явропа парламенти кишилик һоқуқ тармақ комитети, германийә меркат тәтқиқат мәркизи, данийә демократик иттипақ фонди җәмийити қатарлиқ 4 орунға җаза тәдбири қойғанлиқини җакарлап, бу орунларға мунасивәтлик шәхсләрвә уларниң аилә-тавабиатлириниң хитай чоң қуруқлуқи, хоңкоңвә авменға киришини, уларниң вә уларға мунасивәтлик органларниң хитай билән сода қилишини чәклигән.

Хитайниң бу һәрикити явропада күчлүк наразилиқ қозғиди. явропа парламентиниң рәиси давид сассоли шу күни хитайни қаттиқ әйиблиди вә хитайниң һәрикити бәдәлсиз қалмайду, деди. Фирансийә, германийә вә шиветсийә қатарлиқ дөләтләрниң ташқи ишлар министирлиқлири өз дөлитидә турушлуқ хитай әлчилирини рәсмий йосунда чақиртип, хитай һөкүмитиниң өз парламент әзалири вә органлириға сәвәбсиз йәргә қойған бу җазасиниң қобул қилғусизлиқини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәндиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмитиниң бу қайтурма зәрбиси явропада хитай һөкүмитиниң характериниң ашкарилинишиға сәвәб болған. У әмәлийәттә хитай өз путиға өзи палта чапти, деди.

Әслидә 22-март күни явропа иттипақи хитай уйғурларға йүргүзүватқан зулумда роли бар, дәп 4 нәпәр хитай әмәлдариға җаза тәдбири елан қилғанда униң ичидә уйғур аптоном районлуқпарткомниң секретари чен чүәнгониң болмаслиқи алаһидә диққәт қозғиғаниди. Америкадики сиясәт анализчиси елшат һәсән әпәнди явропа иттипақи хитайниң мәркизи сиясий бюросиниң әзаси болған чен чүәнгони тизимликкә алмай, униңдин төвәнрәк әмәлдарларға җаза елан қилиш арқилиқ, өзлиригә вә хитайға йол әп қоюшни ойлиған болуши мумкин деди.

Бирақ ойлимиған йәрдин хитайниң бундақ қаттиқ инкас қайтуруши явропа парламенти хитайға очуқ қойған барлиқ йолларни тақиған. Елшат һәсән әпәнди сөзидә "әмәлийәттә хитай бу һәрикити арқилиқ явропа билән болидиған сода келишимигә зиян йәткүзди. явропаниң хитайдин ибарәт бу тәһдитни чоңқур һес қилишиға вә американиң хитайға ортақ тақабил туруштин ибарәт чақириқиға балдуррақ аваз қошушиға түрткә болди" деди.

Бундин илгири явропа иттипақи хитай билән кәң көләмлик мәбләғ селиш түрлирини өз ичигә алған "явропа-хитай мәбләғ селиш келишими" үстидә көрүшүватқан иди. Бу келишим хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә сеиливатқанлиқидәк җинайитини нәзәрдин сақит қилидиғанлиқи үчүн кишилик һоқуқ органлириниң вә явропадики бирқиисм парламент әзалириниңму тәнқидигә учриған. Бирақ хитайниң явропа парламентидики комитетларға вә парламент әзалириға җаза тәдбири қоюши билән нурғунлиған явропа парламент әзалири тивиттирдики учурида хитай билән сода келишими имзалашни қобул қилғили болмайду, хитай өз қоли билән бу келишимгә әң чоң зиян бәрди, дейишти.

Тәтқиқатчи адриян зенз радийомизға қилған сөзидә, мәзкур вәқә явропа иттипақиниң хитайға болған көз қаришида зор өзгириш ясайду, мәнчә явропа иттипақиму қайтурма зәрбә бериду, деди. У мундақ деди: "мәнчә яврупаму қарши инкас қайтуриду. Хитайниң һуҗуми явропа иттипақи вә явропа җамаитиниң хитайға болған көз қаришиға сәл қариғили болмайдиған дәриҗидә сәлбий тәсир йәткүзди, дәп қараймән. Униң үстигә явропа-хитай мәбләғ селиш келишими техи тәстиқланмиған, у дәл 5 нәпәр әзаси хитай тәрипидин җаза елан қилинған явропа парламенти тәрипидин тәстиқлиниши керәк. Хитай бу һәрикити билән өзигә интайин чоң зиян бәрди."

Дәрвәқә, 22-март күни, явропа парламентиниң әзаси, сода кеңишиниң рәиси винклиргюла 23-март күни пиланланған явропа-хитай мәбләғ селиш келишими һәққидики музакирә йиғининиң бикар қилинғанлиқини җакарлиди. явропа билән хитай арисидики мунасивәтләрниң қаттиқ кәскинлишиватқанлиқи явропа парламентиниң әзаси рейнхард бутикофер(ReinhardBütikofer) ниң тивиттирда язған төвәндики җүмлилиридә өз ипадисини тапти: "әгәрхитайниң мустәбит рәһбәрлириһәқиқәтән явропа иттипақиға техиму көп баш ағриқи тепивелиштин сақлинимән десәңлар, дәрһал бу хата йолуңлардин қайтиңлар, дейәләймиз дәп ойлап қалған болса, у һалда хитай көңүлсиз ақивәтләргә дучар болидиған йолға кирип қелипту. Демократик дөләтләрадәттә тоқунушлардин амал бар сақлиниду, униңдин өзини тартишни халайду. Бирақ тоқунушқа кирип қалдиму, уни җаһиллиқ билән давам қилиду"

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт