ARTE: явропа уйғурлар үчүн немә иш қилип бериши керәк?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-12-22
Share
ARTE: явропа уйғурлар үчүн немә иш қилип бериши керәк? Явропаниң ARTE телевизийә қанилиниң "явропа уйғурлар үчүн немә иш қилип бериши керәк?" намлиқ нәқ мәйдан программисидин бир көрүнүш. 2020-Йили 22-декабир.
Photo: RFA

22 – Декабир германийә – фирансийә һәмкарлиқида қурулған, германчә, фирансузчә, инглизчә, испанчә, италянчә, поләкчә 6 тилда тарқитиш беридиған, явропадики әң чоң телевизийә қаналлириниң бири һесаблинидиған "ARTE" қанили "28 минут" намлиқ программисида "явропа уйғурлар үчүн немә иш қилип бериши керәк?" дегән тема асасида бир нәқ мәйдан программиси тарқатти. Программиға елизабит куйин риясәтчилик қилған, явропа уйғур институтиниң рәиси дилнур рәйһан, фирансийә истратегийәлик тәтқиқат фонди җәмийити асия ишлири бөлүминиң мәсули, "хитайниң күчи" намлиқ әсәрниң аптори, хитайшунас валери некуйт вә башқа бирқанчә мутәхәссисләр қатнашқан иди.

Программа муқәддимисидә явропа парламентиниң алдинқи һәптә уйғурларниң һәқ – һоқуқлирини қоғдаш үчүн қобул қилған 23 маддилиқ қарари, фирансийә сотсиял демократлар партийәсиниң явропа парламентидики әзаси рафаел глукисманниң 17 – декабир күни явропа парламентида өткүзүлгән "шинҗаң уйғур аптоном районидики мәҗбурий әмгәк вә уйғурларниң вәзийити" намлиқ муһакимә йиғинида қилған хитаблиридин үзүндиләр берилгән.

Рафаел глукисман йиғинда хитайниң җаза лагерлири сияситини вә дуняниң буниңға қарита сүкүтлирини қаттиқ әйибләп "мән хитай коммунистик партийәсиниң рәһбәрлирини инсанийәткә қарши җинайәтлири үчүн әйибләймән. Мән никә, зара қатарлиқ дөләт һалқиған ширкәтләрниң хоҗайинлирини қул қилинған бир хәлқтин еливатқан мәнпәәтлири үчүн әйибләймән. Мән явропа дөләтлириниң рәһбәрлирини қорқунчақлиқи үчүн әйибләймән" дегәнләрни тилға алған.

Программида фирансийә һөкүмитиниңму уйғурлар мәсилисигә йеқиндин диққәттә болуватқанлиқи әскәртилип, фирансийә ташқи ишлар министири ле дриянниң бир қетимлиқ нутқида уйғурларниң вәзийитигә дуняниң йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлмәйватқанлиқини тәкитлигәнлики, бу мәсилигә пүтүн инсанийәтниң көңүл бөлүши лазимлиқини оттуриға қойғанлиқи баян қилиниду. Андин ши җинпиңниң терроризмға қарши туруш баһанисидә уйғурларни қаттиқ бастуруватқанлиқи, адриан зензниң 500 миңдин артуқ уйғурниң пахта теришкә мәҗбурланғанлиқи тоғрисидики изаһатлири, лагер шаһити гүлбаһар җелилованиң лагерда хитайлар тәрипидин тирнақлириниң юлунғанлиқи тоғрисида йиғлап туруп бәргән гуваһлиқи, дилнур рәйһанниң хитайниң җаза лагерлирида елип бериватқан бастурушлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп аташ тәшәббусида болғанлиқи, җаза лагерлири вә лагердики тутқунларниң көрүнүшлири, етизларда пахта териватқан уйғурлар, лагер шаһитлириниң баянлири программида риясәтчиниң тили вә син көрүнүшлири билән бир қур баян қилип өтүлиду.

Валери некуйт ханим сөзиниң бешида, хитай коммунистлири шәрқий түркистанға бесип кириштин илгири уйғурларниң түркийәгә охшаш қериндаш милләтләрниң дөләтлири ара алақилириниң яхши болғанлиқи, хитайлар шәрқий түркистанда мәдәнийәт қирғинчилиқи вә ассимилятсийә сияситини күчәйткәндин кейин бир бөлүң уйғурларниң қериндаш дөләтләргә һиҗрәт қилғанлиқи, хитайлар "шинҗаң" дәп атайдиған бу районда йүргүзүлүватқан бастурушларниң йеңилиқ әмәслики, 1949 – йили хитайлар бу земинни бесивалғандин башлапла уйғурларға түрлүк шәкилләрдә зулум селип кәлгәнликини тәкитләйду һәмдә "шинҗаң" дегән бу хитайчә аталғуниң "йеңи ишғал қилинған район" дегән мәнини билдүридиғанлиқини, хитайлар билән уйғурлар оттурисида һечқандақ бир мәдәнийәт охшашлиқиниң мәвҗут әмәсликини, уйғурларниң ислам етиқади вә адәтлири билән хитайлардин түптин пәрқлинидиғанлиқини қошумчә қилиду.

Явропа уйғур институтиниң рәиси дилнур рәйһан сөзидә хитай һакимийитиниң уйғурлар үстидин узун йиллардин буян давамлаштуруп кәлгән бастуруш сияситиниң йеқинқи бирқанчә йилда әвҗигә чиққанлиқини, 2017 – йилидин башлап аз дегәндә бир йерим милйон инсанниң җаза лагерлириға қамилип қийниливатқанлиқини, шәрқий түркистанда һәммә йәрниң назарәт аппаратлири билән толғанлиқини, буниң чиқимлирини көтүрүш үчүн хитайниң кәм дегәндә 570 миң инсанни мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи, җаза лагерлирида йүргүзүлүватқан һәр түрлүк қийнашларни тилға елип өтти.

Дилнур рәйһан ханим бу мунасивәт билән зияритимизни қобул қилғанда мәзкур сөһбәтниң яхши өткәнликини тилға алған болсиму, өзиниң дейишкә тегишлик нурғун гәпләрни дейәлмәй қалғандәк бир һессиятқа келип қалғанлиқини әскәртти.

"явропа уйғурлар үчүн немә иш қилип бериши керәк?" дегән бу программиниң ахирида хитайни җазалаш мәсилиси тоғрисидики тәклипләргә орун берилди. Дилнур рәйһан вә валери некуйт ханимлар явропаниңму алди билән америкаға охшаш йол тутушини, явропаниң йеңи кишилик һоқуқ қануниға бинаән уйғурларға зулум салған хитай әмәлдарлирини җазалаш, бу зулумға шерик болған хитай ширкәтлирини җазалаш, хитайниң пахта вә бирқисим мәҗбурий әмгәккә алақидар болған мәһсулатлирини байқут қилиш, хитай билән тиҗарәт қиливатқан явропа ширкәтлири иқтисадий һәмкарлиқлирини әмәлдин қалдуруш, чолпанлар хитай билән алақисини үзүш, хитайниң хуавей қатарлиқ тор системилириниң явропаға йәрлишишниң алдини елиш қатарлиқ чариләргә мураҗиәт қилиш тәклиплирини оттуриға қоюшти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт