Türkiyede xitayning Uyghur siyasitini tenqid qilghan iston yazghuchisi istépa bérishke mejbur bolghan

Muxbirimiz erkin
2020-09-24
Élxet
Pikir
Share
Print
"Milliyet" gézitining istun yazghuchisi, proféssor nihat ali özjan ependi.
"Milliyet" gézitining istun yazghuchisi, proféssor nihat ali özjan ependi.
Nihat Aliy Özjan ependining Twittéridin élin’ghan

Türkiyediki memliket xaraktérlik chong gézitlerning biri bolghan "Milliyet" gézitining istun yazghuchisi, proféssor nihat ali özjanning Uyghurlar heqqidiki bir maqalisi seweblik istépa bérishke mejburlan'ghanliqi ashkarilandi.

Bu weqe türkiyediki memliket xaraktérlik chong taratqularda xitaygha da'ir ijabiy xewerlerge, xitayning Uyghur diyaridiki siyasitini qollaydighan az sandiki siyasiy guruhlarning qarashlirigha keng orun bérilip, xitayning siyasitini tenqidleydighan qarashlar we yazmilarni cheklesh küchiyiwatqanliqining yene bir tipik misalliridur.

Türkiye TOBB iqtisad we téxnologiye uniwérsitétining proféssor, türkiye iqtisadiy siyaset tetqiqat fondi jem'iyitining tetqiqatchisi nihat ali özjan "Milliyet" gézitining uzun yilliq istun yazghuchisi bolup, yéqinda uning istun yazghuchiliqigha xatime bérilgen. Melum bolushiche, proféssor özjanning istun yazghuchiliqidin istépa bérishige uning bu yil 7-ayda élan qilghan "Xitay we sherqiy türkistan" namliq maqalisi seweb bolghan. Maqalide "Xitayning qimmet ölchimi we qa'ide tonumaydighanliqi, keskin tedbirlerni ishlitip, Uyghurlarni yoqutiwatqanliqi, buning xitay üchünla emes, belki pütün insaniyet üchünmu nomus qilarliq hadise" ikenlikini tekitligen idi.

Nihat ali özjan radiyomizgha özining bu maqalisi seweblik istépa bérishke mejburlan'ghanliqini delillidi. U 21-séntebir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Türkiye chong bir dölet, 84-85 milyon insan yashaydu. Bu dölettiki hemme adem hemme mesilide hökümet bilen oxshash pikirde bolush mejburiyitide emes. Hökümet bilen oxshash oylaydighan mesililirimiz bar, oxshash oylimaydighan mesililirimizmu bar. Bu mesile ular bilen oxshash oylimaydighan mesililerning biri, bu bir. Ikkinchisi, ular dédiki gézitning yol qoyush da'irisi bar. Tebi'iy, netijide uning bir axbaratchiliq siyasiti bar. Bu mesilidiki qarashlirimiz ularning xoshigha ketmigen bolsa kérek, dawamliq barawer ishleshni xalimighanliqini éytti. Tebi'iy, menmu men üchün bek muhim emes dep waz kechtim."

Nihat ali özjan yene xitaydek bir chong döletning iqtisadiy we nopus küchini ishlitip, Uyghurlarni istéla qilishini qobul qilghili bolmaydighanliqini bildürdi. Uning tekitlishiche, u "Milliyet" gézitining siyasiti seweblik özining bu mesilidiki chüshenchisini özgertelmeydiken.

Nihat ali özjan mundaq deydu: "Yüzlerche, minglarche yillardin béri yashap kelgen sherqiy türkistanning birdinla assimilyatsiyege tutulushi, zor nopus köchürürüsh herikiti, iqtisadi küchi, bir milyard 300-400 milyon nupusi bilen 30-40 milyonluq az nopustiki Uyghurlar yashaydighan rayonni istila qilishi, eger bu toxtimay mushundaq méngiwerse, Uyghurlarning yüzde 2 pirsentke chüshüp qélishtek bir assimilyatsiye jeryanigha duch kélishi éhtimalliqi zor. Bu 21-esirde qobul qilghili bolidighan ehwal emes. Shu seweblik inkasim qattiq boldi. Insanlarning öz chüshenchisini yézishi türkiye üchün normal hadise. Mana bu biz kélishelmigen nuqta."

Nihat ali özjanning maqalisi xitayning türkiyede turushluq elchixanisining diqqitini qozghighanliqi, xitayning "Milliyet" gézitige bésim ishletken yaki ishletmigenliki melum emes. Shu munasiwet bilen biz 22-séntebir "Milliyet" gézitige téléfon qilip, uning bash muherriri mete belowajiliqni ziyaret qilishni telep qilduq. Mete belowajiliqlining katipi téléfonimizni élip uning yighinda ikenliki, uninggha bu heqtiki ziyaret téléfonimizni yetküzidighanliqi, uning bizge téléfon qayturidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin hazirgha qeder téléfon qayturmidi.

Mezkur gézitning bir istun yazghuchisini uning Uyghurlar heqqidiki maqalisi seweblik istépa bérishke mejburlishi türkiyediki bezi öktichi partiyelerning inkasini qozghidi. "Iyi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi isma'il konjoq ependi 22-séntebir ziyaritimizni qobul qilghanda "Miliyet" gézitining herikitini "Nomus qilarliq weqe" dep tenqidlidi.

Isma'il konjoq mundaq deydu: "Men nihat ependining héliqi maqalisini oqudum. Nahayiti yaxshi yézilghan, Uyghur qérindashlirimizgha ige chiqmighanliqimiz yézilghan maqale. Lékin méning nihat ependining 'milliyet' gézitining istun yazghuchiliqidin chiqirilghanliqidin xewirim yoqken. Eger nihat ependi Uyghur türkliri heqqide maqale yézip 'milliyet' tin qoghlan'ghan bolsa, bu nomus qilarliq weqe. Buninggha seweb bolghanlarni shiddetlik tenqidleymen. Nihat ependi bir musulman türk bolush süpitide Uyghur qérindashlirining paji'esini tilgha aptu. Buningdin normal ish bolamdu. Bu bir insanliq wezipisi. Musulman bolushni, türk bolushni qoyup tursaqmu, insan bolghan héchkim bu zulum, bu assimilyatsiyige köz yumalmaydu."

Nihat ali özjan "Milliyet" gézitidiki maqaliside, xitayning Uyghurlargha bu zulumni dunyaning köz aldida séliwatqanliqi, xitayning herikitige döletlerning perqliq pozitsiye tutuwatqanliqi, xitayning herikitini qollighan döletlerning ichide musulman ellirining xéli zor salmaqni igilleydighanliqi, "Din bilen menpe'etning birini tallashqa duch kelgende bu döletlerning teredutsiz menpe'etni tallighanliqi" tekitlen'gen. Proféssor nihat ali özjanning ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlishiche, dunyaning her qaysi jayliridiki musulmanlarning heqlirini qoghdaydighanliqini tekitlep kéliwatqan erdoghan hökümiti Uyghur mesilisige kelgende dilighol bolmaqta iken.

U mundaq dédi: "Téxnologiye shunchilik tereqqiy qildiki, téxnologiyediki bu tereqqiyat xitay hökümitining musulman Uyghurlar, qazaq we bashqa az sanliq milletlerning insan heqlirini, ulargha qandaq gheyriy insaniy mu'amile qiliwatqanliqini resim, widéyo we téxnologiyelik imkanlar bilen ashkarilap berdi. Hazir (türk) hökümiti diligholluq ichide qaldi. Bir tereptin türk hökümiti dunyaning her qaysi jayliridiki heqsizliqqa uchrighan musulmanlarni qoghdaydighanliqini tekitlep, yene bir tereptin xitayning Uyghur diyari yaki sherqiy türkistandiki ahalilargha tutqan gheyriy insaniy mu'amilisige zuwan sürmeywatidu. Zuwan sürmeslikige iqtisadi amil seweb boluwatidu."

Biraq parlamént ezasi isma'il konjoqning qarishiche, héchqandaq bir bahane Uyghurlarning nöwettiki weziyitige köz yumushqa seweb bolalmaydiken. U: "Buninggha süküt qilish mumkin emes. Bir qatar iqtisadiy mesililirimiz, iqtisadiy munasiwitimiz bar, dep bu zulumgha köz yumush, musulman bolush, türk bolushni qoyup turghandimu, baya dégendek insan bolghan herqandaq birsige muwapiq kelmeydu. Biz buni her xil sehnilerde dawamliq otturigha qoyimiz. Men 'milliyet' gézitining istun yazghuchisi nihat qérindishimizning bésim bilen istépa bérishke mejbur bolghanliqini tenqidleymen. Buni kéreklik orunlarda tilgha alimen" dep körsetti.

Bu "Milliyet" gézitining Uyghurlar mesilisige tunji qétim bu xil pozitsiyede bolushi emes. Erdoghan hökümitige yéqinliqi bilen tonulghan bu gézit 2019-yili özining muxbiri gökxan qaraqashni xitayning orunlashturushida Uyghur diyarigha ziyaretke ewetip, lagérlar heqqide ijabiy xewerlerni bergen. "Milliyet" géziti bu heqtiki xewerliride xitayning aqsu, xotendiki atalmish qayta terbiyelesh merkeziliri" de "Oghriliq qilip tutulghan" Uyghur ayallirigha, "Qizini urghan yaki mektepke ewetmigen" Uyghur erkeklirige hüner ögitilidighanliqi, ürümchi, aqsu, xoten kochilirida Uyghur naxsha-muzikilirining yangrap turidighanliqini ilgiri sürgen idi.

Toluq bet