Yehudiylar we Uyghurlar: teqdirdash qowmning tekrarliniwatqan qismetliri (2)

Muxbirimiz eziz
2019-08-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Qanun penliri proféssori ellin kénnédy xanim.
Qanun penliri proféssori ellin kénnédy xanim.
wikipedia.org

Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi dunyaning diqqitide bolup kéliwatqanda uning eyni waqittiki "Yehudiylar qirghinchiliqi" bashlinishning aldidiki bezi roshen alahidiliklerge ige boluwatqanliqi bir qisim kishilerni oylandurup kéliwatqanliqi melum. Minnésota shtatidiki méshil xamlin qanun institutining proféssori éllén kénnédiy ene shu xil mutexessislerning biri. U bu jehette diqqet qilghan bir nuqta hökümran orundiki diktator hakimiyet zor küch bilen teshwiq qilidighan "Ésilliq" nezeriyesidur.

Söhbitimiz jeryanida biz eyni waqitta natsistlar gérmaniyesi "Ariyanlar aliy irq" dégen nezeriyeni teshwiq qilghanliqini, nöwette bolsa xitay hökümitining toxtimastin Uyghurlarning qandaq qalaq we rohiy jehettin "Késellikke giriptar bolghan" bir xelq ikenlikini, shunga ularning atalmish "Ilghar medeniyetke ige xitay millitining tili we bashqa medeniyet shekillirini öginishi lazim" dep qariliwatqanliqini éytqinimizda u buning tolimu qorqunchluq bir hadisining bashlinishi ikenlikini tekitlidi:

"Méningche, bu xildiki aliy irq nezeriyesini del qirghinchiliqning yadrosi, dések bolidu. Buni sabiq yügüslawiye halak bolush mezgilide sérbiyediki bosniye musulmanlirigha qaritilghan mu'amile yaki riwandadiki tutsilargha qaritilghan pozitsiyelerdinmu éniq köreleymiz. Buningda melum bir étnik türkümge tewe kishiler her waqit özlirining yene bir étnik türkümdiki kishilerdin ésil ikenlikini, emma ashundaq töwen neseblik bir milliy türkümning tewelikide hésabsiz bayliq bolushigha qarimay bu kishilerning hökümran tebiqe xelqidek tereqqiy qilmighanliqi, eksiche bekmu qalaq halda qalghanliqini aghzidin chüshürmeydu. Emdi biz diqqitimizni Uyghurlargha, yehudiylargha, bosniyediki musulmanlargha yaki tutsiylargha qaritidighan bolsaq ularning herqachan del ashundaq mu'amilige duch kéliwatqanliqini, bu xelqlerning herqachan barliq kashililarning menbesi süpitide qariliwatqanliqini, yene kélip hökümran orundiki xelqning ashu atalmish 'qalaq' dep qariliwatqan xelq türkümini her da'im 'tehdit' dep qarap kéliwatqanliqini körimiz. Del mushu sewebtin hökümran xelq bu 'tehdit' tin xalas bolush üchün aldi bilen bu 'qalaq' xelqning bayliqini toshup kétidu, shuning bilen birge bu 'tehdit' ni yoq qiliwétish üchün barliq charilarni ishqa salidu. Tarixta bundaq ishla qayta-qaytilap yüz bergen. Bu hadisiler amérika indiyanlirining béshidin ötken, hazir Uyghurlarning béshigha kéliwatqan paji'elerningmu heriketlendürgüch küchi del mushu qarashtur."

Nyu-york shehiridiki "Balilarni yötkesh jem'iyiti" ning re'isi méléssa xekkér xanim bolsa ikkinchi dunya urushi mezgilidiki "Yehudiylar qirghinchiliqi" da körülgen yene bir paji'elik ré'alliqning herqachan tashqi dunyadiki kishilerning bu xil balayi'apet heqqidiki xewerlerdin gumanlinishi yaki uninggha peqetla ishenmesliki ikenlikini körsitidu. Uning pikriche, bundaq ehwalda tashqi dunyadiki shara'iti yar bergenla shexs qolidin néme kelse shuni qilish eng aqilanilik hésablinidiken.

U bu heqte mundaq deydu: "Jaza lagéridin qéchip chiqqan kishiler ashu makanlarda boluwatqan ishlar heqqidiki xewerlerni amérikigha we en'gliyege élip kelgende kishiler ularning geplirige ishenmigen. Insan tebi'itidiki bir türlük hadise ene shundaq bolidu: kishiler öz tesewwurigha sighmighan ishlargha ishenmeydu. Shunga bu mesilide jezmen bir emeliy heriket qollinish zörür. Buningda kishilerni qandaq qilip qolmu-qol öz hökümetlirige bu hadisiler heqqide shikayet sunalaydighan yaki tinch shekilde bu xil zorawanliqqa qarshi namayish qilip, dunyani ijabiy yosunda özgerteleydighan qilip chiqishta bu xildiki emeliy heriketning roli bekmu chong bolidu. Biz insan bolush süpitimiz bilen ijabiy terepke qarap qedem almisaq ilkimizde héchqanche köp imkan qalmaydu."

Proféssor éllén kénnédiy xanimmu bu heqte söz bolghanda qirghinchiliqni ijra qilghuchi hakimiyetning her waqit öz qilmishini yoshurush üchün türlük charilerni qollinidighanliqini tekitlep ötti. Uning pikriche, del mushu xil köz boyamchiliq sewebidin tashqi dunya herqachan gheplet basqan halda zor kölemlik paji'ening otturigha chiqishigha perwasiz mu'amilide bolidiken:

"Natsistlar gérmaniyesi öz waqtida chéx jumhuriyitining praga shehiride mushu xildiki lagérlarni tesis qilghan. Bu lagérlargha yehudiylar qamalghan. Bu lagérlar teshwiqat meqsitide qurulghan bolghachqa uning tashqi körünüshi nahayiti körkem qilip layihilen'gen. Bu jaygha qamalghan yehudiylarning turmush shara'iti nahayiti yaxshi orunlashturulghan. Bularning hemmisi peqet tashqi körünüshtiki hadisilerdur. Halbuki, bular mahiyette yehudiylarni yoqitish üchün tesis qilin'ghan esliheler bolup, tashqi dunyani xatirjem qilishni közligen. Emma bu lagérlarning arqigha yoshurun'ghan qebih ré'alliq heqqide nahayiti segeklik bilen este saqlishimizgha toghra kélidighan ishlarning biri shuki, herqandaq yehudiy yaki Uyghur mushu xildiki eslihelerge qamalghanda tolimu mudhish bolghan hadisiler del mushundaq körkem makanda alliqachan bashlinip bolghan bolidu. Shunga biz tashqi dunyagha bu jaylarning xushal-xuramliqqa tolghan oyun meydani emeslikini, bu jaylardiki kishilerning öz ixtiyarliqi bilen kelmigenlikini, bu esliheler heqqide hökümetning éytqanlirigha qet'iy ishenmeslik lazimliqini bildürüshimiz lazim."

Méléssa xanimning pikriche, bu xil qirghinchiliqning bir dehshiti shuningdiki, uningda hujum nishani qilin'ghan xelqning héchqandaq tallash imkani bolghan emes. Yene kélip, bu xelqning pütkül ezasi birdek düshmen, dep qarilidu. Shunga bundaq qirghinchiliqta boway-momaylar yéshidiki moysipitlar bilen aghzidin ana süti purap turghan sebiylerning héchqandaq perqi bolmaydu:

"Teshkillik qirghinchiliqta yash-qérilar perqi mewjut bolmaydu. Melum étnik türkümge tewe kishiler 'düshmen' dep békitilgendin kéyin qirghinchiliq heqqidiki qarar chiqirilghanda meyli hökümet yaki herbiylerning neziride bolsun, ashu millet türkümige mensup barliq kishiler birdek düshmen sanilidu. Héchkimmu buningdin mustesna qalmaydu, yeni hemmila kishi ashundaq hujum nishanigha aylinidu. Bu xildiki qarighularche öchmenlikte ashu milletning hemmila ezasi düshmen hésablinidu."

Söhbetning axirida biz qirghinchiliqning mushundaq dehshetlik we paji'elik aqiwetlerni élip kélishige shahit bolghan dunya ashu xildiki paji'eler toghrisida tarix betlirige yézilghan qurlardin qandaq sawaqlarni élishi mumkin, dep sorighinimizda mélissa xanim buningda adaletning yaqlinishi hemde shexslerning tirishchanliqi zor ehmiyet ige, dep qaraydighanliqini bildürdi:

"Yehudiylar qirghinchiliqidin alidighan sawaqlirimiz toghriliq sorisingiz shuni diyeleymenki, shexslerning buninggha qarshi wujudqa keltürgen heriketliri zor ünümlerge sewebchi bolghan. Chünki bu waqitta téxi dunya urushi bashlanmighan mezgil idi. Ene shundaq ehwalda bir qisim shexsler britaniye hökümitige qatrap, boluwatqan krizis heqqide melumat bermigen hemde ularni buninggha qarshi birer heriket qollinishqa ündimigen bolsa, yene ashu shexsler biwasite heriketke ötüp balilarni qutquzushqa atlanmighan bolsa bunche köp hayatliq ashu qabahettin saqlinip qalmighan bolatti. Hazir qaraydighan bolsaq xitaydiki Uyghurlarning ehwali del mushuninggha oxshaydighan weziyetke duch kéliwatidu. Shundaq bolghaniken, dunyani bu ishlardin téximu yaxshi xewerdar qilish üchün biz jezmen emeliy herikette bolushimiz zörür. Yene bir sawaq bolsa biz aldinqi qétimgha oxshash qirghinchiliq bashlan'ghan axirqi minutlarghiche kütüp tursaq bolmaydu. Hazir kishilerning ghayet zor sanda 'qayta terbiyelesh merkizi' namidiki lagérlargha ewetilishi dawam qiliwatqan ehwalda özimizni yer sharining puqraliri hemde étiqadliq insanlar dep sanawatqan biz buninggha qarita 'bu néme üchün shundaq bolidu?' we 'buning aqiwiti néme bolidu?' dep so'al qoyushimiz, adalet meyli bizdin qanchilik yiraqta bolsimu, buninggha köz yumuwalmasliqimiz lazim."

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki "Terbiyelesh merkizi" namida köplep échilghan lagérlarning hazirqi ehwali hemde bundin kéyinki tereqqiyati heqqide köpligen mulahiziler otturigha chiqiwatqan bolup, köz qarash jehettiki perqlerning bolushigha qarimastin hemmila terep "Dunyaning tolimu segek bolidighan peyti yétip kelmekte" dep qarimaqta iken.

Toluq bet