Йәттисудики дәсләпки билим дәргаһи һелиму уйғур муәллимлирини тәйярлимақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-10-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
яркәнт гуманитарлиқ техникилиқ техникоминиң уйғур бөлүми оқуғучилири устази билән биргә. 2019-Йили. яркәнт. Қазақистан.
Яркәнт гуманитарлиқ техникилиқ техникоминиң уйғур бөлүми оқуғучилири устази билән биргә. 2019-Йили. яркәнт. Қазақистан.
RFA/Oyghan

Мәлумки, буниңдин бир әсир муқәддәм русийә империйәсиниң йәттису тәвәсидә яшаватқан уйғурлар ичидин көплигән дөләт, мәдәнийәт, сәнәт, илим-пән, җәмийәт әрбаблири йетилип чиққаниди. Улар сиясий, иҗтимаий, иқтисадий вәзийәткә қаримай, уйғур мәдәнийитини, маарипини, әдәбиятини, сәнитини раваҗландурушқа бар күчини сәрп қилди. Бу саһәләр болупму совет һакимийити дәвридә көплигән тосқунлуқларға учриған болсиму, әмма өз тәрәққиятини мәлум дәриҗидә сақлап қалалиди. Әнә шундақ саһәләрниң бири маарип болуп, уйғурлар буниңға интайин чоң әһмийәт берип кәлгән.

Тарихтин мәлум болушичә, уйғур елидин йәттисуға уйғурларниң көчүп чиқиши нәтиҗисидә бу йәрдә маарип, мәтбуат, сәнәт очақлири, мәсчитләр пәйда болушқа башлиған иди. 1917-Йили русийәдә йүз бәргән өктәбир һакимийәт бурулушидин кейин русийә һәм униң қол астидики йәттису тәвәсидә совет һакимийити орнитилған иди. Болшевикләр партийәсиниң илгири сүргән мәдәний-ақартиш сиясити арқисида уйғурлар зич олтурақлашқан шәһәр вә йезиларда мәктәпләр ечилип, уларда уйғур балилири билим елиш имканийитигә игә болди.

Уйғурлар ачқан тунҗи мәктәпләрниң бири зәрват мәктипи болуп, у өз тарихида онлиған даңлиқ уйғур әрбаблирини тәрбийәләп чиқти. Һазир қазақистанда әнә шу зәрват мәктипиниң 90 йиллиқи хатириләнмәктә. Бу мунасивәт билән оттура асиядики бирдин-бир уйғур мәтбуатиниң карвини дәп атилип кәлгән җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитидә «йәттисудики дәсләпки билим дәргаһи» дәп аталған һәҗимлик мақалә елан қилинди. Мәзкур мақалидә әнә шу зәрват мәктипиниң мирасхори болған алмута вилайитиниң панфилоф наһийәсигә орунлашқан яркән шәһиридики гуманитарлиқ техникоминиң қурулуш тарихи вә бүгүнки иш-паалийити йорутулған. 

Мақалидә ейтилишичә, мәзкур билим дәргаһи алмута шәһири вә алмута вилайитиниң яркәнт, уйғур, әмгәкчиқазақ, талғир вә башқиму наһийәлиридики уйғур тилида билим беридиған мәктәпләр үчүн мутәхәссисләрни тәйярлайдикән. 

Пешқәдәм журналист абдукерим тудияроф әпәндиниң ейтишичә, йәттисуда совет һакимийитиниң орнитилиши билән көплигән партийә, дөләт, мәдәнийәт әрбаблири йетишип чиққан болуп, аһалә арисидиму чоң ойғиниш, интилиш әһваллири пәйда болған икән. Шу җүмлидин уйғурлардин чиққан вәкилләрму йәттисуда совет һакимийитиниң орнитилишиға паал арилашқан икән. У мундақ деди: «яркәнт мәктипи дәсләптә башланғучи мәктәп болған. Униңға исмаил тайироф, андин бурһан қасимоф рәһбәрлик қилған. Мәзкур мәктәп уйғур җамаитиниң ярдими билән өз ишини бара-бара кеңәйтти. Дәсләпки йиллири уни маддий җәһәттин тәминләш дегәндәк болмиди. Бирдә уларни дөләт хираҗитигә алиду, бирдә чиқириветиду. Шу вақитларда уйғур җамаәтчилики мәктәпни җан дили билән қоғдап қалди вә маддий ярдимини көрситип турди. Шу иқтисадий еғир йиллириму мәктәп ишини үзлүксиз давамлаштуруп кәлди. Зәрват мәктипи өзиниң 10 йиллиқини наһайити дағдуғилиқ өткүзди. Бу тоғрилиқ ‹кәмбәғәлләр авази' гезитидә кәң көләмлик мақалә берилди.»

Абдукерим тудияроф «кәмбәғәлләр авази» гезити вә башқиму мәтбуатларда елан қилинған мәлуматларни топлап, зәрват мәктипиниң келип чиқиш тарихини тәтқиқ қилип чиққан болсиму, көплигән мәсилиләрниң һелиму айдиңлашмиғанлиқини оттуриға қойди. У мундақ деди: «бәш йилниң ичидә оқуған балиларниң сани 1478 балиға йәткән. Бәш йилниң ичидә 84 муәллим ишлигән. Муәллимләрниң көпчилики руслар, андин уйғурлар, татарлар, башқуртлар болған. У йәрләрдә болса пәқәт уйғурларла әмәс, башқа милләт вәкиллириму болған. Бизниң бурунқи зиялийлиримизниң һәтта барлиқи зәрват мәктипидә билим алған.»

Абдукерим тудияроф зәрват мәктипиниң алмута шәһиридин яркәнткә немә үчүн көчүрүлгәнликидә көплигән талаш-тартишларниң мәвҗут икәнликини тәкитлиди. Униң тәхмин қилишичә, бу көчүрүш совет һакимийитиниң уйғурларға қаратқан сияситидин келип чиққан икән.

Игилишимизчә, 1918-йили совет һакимийитигә қарши чиққан казак руслириниң қозғилиңидин кейин қизил армийә қошунлири алмута вилайитиниң бир қанчә йезилирида яшаватқан уйғурларға қарши қирғинчилиқ һәрикитини әмәлгә ашурди. Буниң нәтиҗисидә миңлиған уйғур аһалиси гунаһсиз өлтүрүлгән иди. Уйғурлар бу қирғинчилиқни «ату паҗиәси» дәп атиған. 

Юқирида аталған мақалидин мәлум болушичә, зәрват мәктипигә дәсләптә абдуғопур розибақийеф мудирлиқ қилған болса, шу дәврниң атақлиқ язғучиси өмәр муһәммәдий, мәрипәтчиләр летип әнсари, розахун һосманоф, мәшүр бурһаноф, давут әзизоф вә башқилар оқутқучилиқ қилған. Хәлқ язғучиси, җамаәт әрбаби зия сәмәдиму зәрват мәктипидә оқуған болуп, өмәр муһәммәдийдин савақ алған. 

Биз буниңдин 20 йил илгири атақлиқ язғучи вә драматорг зия сәмәди билән сөһбәт қилғинимизда у мундақ дегәниди: «зәрват мәктипи яркәнткә көчүрүлгәндә мән рус гимназийәсидә оқувататтим. Қ. Босақоф намидики мәктәптә төт йил оқуғандин кейин рус гимназийәсигә оқушқа кирдим. Ата-анам хонихай йезисида болғачқа мән яркәнттә туғқанларниң өйидә туруп оқудум. Зәрват мәктипи көчүп кәлгәндин кейин мән дәрру шуниңға йөткәлдим. Бу йәрдә мән бир тәрәптин өз ана тилимда оқушқа муйәссәр болған болсам, йәнә бир тәрәптин уйғур зиялийлириниң дәрс бериши мениң қатарлиқ балилар үчүн йеңилиқ болғаниди. Шуниң билән биллә техникомда оқуған балилар ятақхана билән тәминлинәтти. Буниң өзиму мениң үчүн тәләй болди. Техникомда икки йил оқудум. Җай-җайларда коллектиплаштуруш ишлири башлинип кәтти. Байларға, оттура һал деһқанларға һөкүмәт тәрәптин бесим көрситилип, уларниң көпинчиси чәтәлләргә кетишкә мәҗбур болғаниди. Мениң дадамму көпчилик қатарида шәрқий түркистанға чиқип кәтти. Шуниңдин кейин техникомда оқуватқан әнә шундақ адәмләрниң балилириғиму чарә қоллинилишқа башлиди. Мәнму техникомдин қоғлап чиқирилип, үч-төт күн сораққа тартилдим. Ахири мениң үстүмдин сот болди. Лекин мениң йешим кичик болғанлиқтин ақлинип чиқтим. Шуниң билән дадам мени йошурун келип елип кәтти. Техникомда аз оқусамму, лекин уйғур мәдәнийитиниң, тарихиниң бәзи сирлирини чүшинип үлгәрдим.»

Яркәнт алий гуманитарлиқ техникомида 20 йилдин ошуқ вақит ишлигән, һазир алмута шәһиридики мурат һәмрайеф намидики оттура мәктәпниң муәллими, филологийә пәнлириниң кандидат доктори һакимҗан һәмрайеф әпәнди мундақ деди: «кеңәш һакимийитиниң һәр хил қийин пәйтлиридиму техникомдики уйғур бөлүми йоқимиған. Совет-герман уруши йиллири рус вә қазақ тиллирида уйғур устазлири дәрс йүргүзгән. Техником 1929-йилдин тартип бир қетимму йепилмай, мутәхәссисләрни тәйярлап кәлмәктә. Пәқәт 1997-вә 2006-йиллар арилиқида һөкүмәт хираҗитидики гуруппилар йепилип, оқушқа һәқлиқ рәвиштә қобул қилишқа башлиған. 2006-Йилдин буян 25 адәм һөкүмәт һесабиға қобул қилинип келиватиду. Уйғур тилида билим алған яш мутәхәссисләрниң көпчилики уйғур мәктәплиригә ишқа орунлишиду.»

Һакимҗан һәмрайефниң дейишичә, техникомни тамамлиғучи мутәхәссисләр үчүн өз кәспигә қошумчә мутәхәссислик гуваһнамисини елип чиқиш шараитиму яритилған икән. Буниңдин ташқири, уйғур мәктәплириниң муәллимләргә моһтаҗлиқи һесабқа елинған һалда һөкүмәт тәрипидин һәр йили һәқсиз 25 орун аҗритилидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт