Yettisudiki deslepki bilim dergahi hélimu Uyghur mu'ellimlirini teyyarlimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-10-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Yarkent gumanitarliq téxnikiliq téxnikomining Uyghur bölümi oqughuchiliri ustazi bilen birge. 2019-Yili. Yarkent. Qazaqistan.
Yarkent gumanitarliq téxnikiliq téxnikomining Uyghur bölümi oqughuchiliri ustazi bilen birge. 2019-Yili. Yarkent. Qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melumki, buningdin bir esir muqeddem rusiye impériyesining yettisu teweside yashawatqan Uyghurlar ichidin köpligen dölet, medeniyet, sen'et, ilim-pen, jem'iyet erbabliri yétilip chiqqanidi. Ular siyasiy, ijtima'iy, iqtisadiy weziyetke qarimay, Uyghur medeniyitini, ma'aripini, edebiyatini, sen'itini rawajlandurushqa bar küchini serp qildi. Bu saheler bolupmu sowét hakimiyiti dewride köpligen tosqunluqlargha uchrighan bolsimu, emma öz tereqqiyatini melum derijide saqlap qalalidi. Ene shundaq sahelerning biri ma'arip bolup, Uyghurlar buninggha intayin chong ehmiyet bérip kelgen.

Tarixtin melum bolushiche, Uyghur élidin yettisugha Uyghurlarning köchüp chiqishi netijiside bu yerde ma'arip, metbu'at, sen'et ochaqliri, meschitler peyda bolushqa bashlighan idi. 1917-Yili rusiyede yüz bergen öktebir hakimiyet burulushidin kéyin rusiye hem uning qol astidiki yettisu teweside sowét hakimiyiti ornitilghan idi. Bolshéwikler partiyesining ilgiri sürgen medeniy-aqartish siyasiti arqisida Uyghurlar zich olturaqlashqan sheher we yézilarda mektepler échilip, ularda Uyghur baliliri bilim élish imkaniyitige ige boldi.

Uyghurlar achqan tunji mekteplerning biri zerwat mektipi bolup, u öz tarixida onlighan dangliq Uyghur erbablirini terbiyelep chiqti. Hazir qazaqistanda ene shu zerwat mektipining 90 yilliqi xatirilenmekte. Bu munasiwet bilen ottura asiyadiki birdin-bir Uyghur metbu'atining karwini dep atilip kelgen jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitide "Yettisudiki deslepki bilim dergahi" dep atalghan hejimlik maqale élan qilindi. Mezkur maqalide ene shu zerwat mektipining mirasxori bolghan almuta wilayitining panfilof nahiyesige orunlashqan yarken shehiridiki gumanitarliq téxnikomining qurulush tarixi we bügünki ish-pa'aliyiti yorutulghan. 

Maqalide éytilishiche, mezkur bilim dergahi almuta shehiri we almuta wilayitining yarkent, Uyghur, emgekchiqazaq, talghir we bashqimu nahiyeliridiki Uyghur tilida bilim béridighan mektepler üchün mutexessislerni teyyarlaydiken. 

Péshqedem zhurnalist abdukérim tudiyarof ependining éytishiche, yettisuda sowét hakimiyitining ornitilishi bilen köpligen partiye, dölet, medeniyet erbabliri yétiship chiqqan bolup, ahale arisidimu chong oyghinish, intilish ehwalliri peyda bolghan iken. Shu jümlidin Uyghurlardin chiqqan wekillermu yettisuda sowét hakimiyitining ornitilishigha pa'al arilashqan iken. U mundaq dédi: "Yarkent mektipi deslepte bashlan'ghuchi mektep bolghan. Uninggha isma'il tayirof, andin burhan qasimof rehberlik qilghan. Mezkur mektep Uyghur jama'itining yardimi bilen öz ishini bara-bara kéngeytti. Deslepki yilliri uni maddiy jehettin teminlesh dégendek bolmidi. Birde ularni dölet xirajitige alidu, birde chiqiriwétidu. Shu waqitlarda Uyghur jama'etchiliki mektepni jan dili bilen qoghdap qaldi we maddiy yardimini körsitip turdi. Shu iqtisadiy éghir yillirimu mektep ishini üzlüksiz dawamlashturup keldi. Zerwat mektipi özining 10 yilliqini nahayiti daghdughiliq ötküzdi. Bu toghriliq 'kembegheller awazi' gézitide keng kölemlik maqale bérildi."

Abdukérim tudiyarof "Kembegheller awazi" géziti we bashqimu metbu'atlarda élan qilin'ghan melumatlarni toplap, zerwat mektipining kélip chiqish tarixini tetqiq qilip chiqqan bolsimu, köpligen mesililerning hélimu aydinglashmighanliqini otturigha qoydi. U mundaq dédi: "Besh yilning ichide oqughan balilarning sani 1478 baligha yetken. Besh yilning ichide 84 mu'ellim ishligen. Mu'ellimlerning köpchiliki ruslar, andin Uyghurlar, tatarlar, bashqurtlar bolghan. U yerlerde bolsa peqet Uyghurlarla emes, bashqa millet wekillirimu bolghan. Bizning burunqi ziyaliylirimizning hetta barliqi zerwat mektipide bilim alghan."

Abdukérim tudiyarof zerwat mektipining almuta shehiridin yarkentke néme üchün köchürülgenlikide köpligen talash-tartishlarning mewjut ikenlikini tekitlidi. Uning texmin qilishiche, bu köchürüsh sowét hakimiyitining Uyghurlargha qaratqan siyasitidin kélip chiqqan iken.

Igilishimizche, 1918-yili sowét hakimiyitige qarshi chiqqan kazak ruslirining qozghilingidin kéyin qizil armiye qoshunliri almuta wilayitining bir qanche yézilirida yashawatqan Uyghurlargha qarshi qirghinchiliq herikitini emelge ashurdi. Buning netijiside minglighan Uyghur ahalisi gunahsiz öltürülgen idi. Uyghurlar bu qirghinchiliqni "Atu paji'esi" dep atighan. 

Yuqirida atalghan maqalidin melum bolushiche, zerwat mektipige deslepte abdughopur rozibaqiyéf mudirliq qilghan bolsa, shu dewrning ataqliq yazghuchisi ömer muhemmediy, meripetchiler létip ensari, rozaxun hosmanof, meshür burhanof, dawut ezizof we bashqilar oqutquchiliq qilghan. Xelq yazghuchisi, jama'et erbabi ziya semedimu zerwat mektipide oqughan bolup, ömer muhemmediydin sawaq alghan. 

Biz buningdin 20 yil ilgiri ataqliq yazghuchi we dramatorg ziya semedi bilen söhbet qilghinimizda u mundaq dégenidi: "Zerwat mektipi yarkentke köchürülgende men rus gimnaziyeside oquwatattim. Q. Bosaqof namidiki mektepte töt yil oqughandin kéyin rus gimnaziyesige oqushqa kirdim. Ata-anam xonixay yézisida bolghachqa men yarkentte tughqanlarning öyide turup oqudum. Zerwat mektipi köchüp kelgendin kéyin men derru shuninggha yötkeldim. Bu yerde men bir tereptin öz ana tilimda oqushqa muyesser bolghan bolsam, yene bir tereptin Uyghur ziyaliylirining ders bérishi méning qatarliq balilar üchün yéngiliq bolghanidi. Shuning bilen bille téxnikomda oqughan balilar yataqxana bilen teminlinetti. Buning özimu méning üchün teley boldi. Téxnikomda ikki yil oqudum. Jay-jaylarda kolléktiplashturush ishliri bashlinip ketti. Baylargha, ottura hal déhqanlargha hökümet tereptin bésim körsitilip, ularning köpinchisi chet'ellerge kétishke mejbur bolghanidi. Méning dadammu köpchilik qatarida sherqiy türkistan'gha chiqip ketti. Shuningdin kéyin téxnikomda oquwatqan ene shundaq ademlerning balilirighimu chare qollinilishqa bashlidi. Menmu téxnikomdin qoghlap chiqirilip, üch-töt kün soraqqa tartildim. Axiri méning üstümdin sot boldi. Lékin méning yéshim kichik bolghanliqtin aqlinip chiqtim. Shuning bilen dadam méni yoshurun kélip élip ketti. Téxnikomda az oqusammu, lékin Uyghur medeniyitining, tarixining bezi sirlirini chüshinip ülgerdim."

Yarkent aliy gumanitarliq téxnikomida 20 yildin oshuq waqit ishligen, hazir almuta shehiridiki murat hemrayéf namidiki ottura mektepning mu'ellimi, filologiye penlirining kandidat doktori hakimjan hemrayéf ependi mundaq dédi: "Kéngesh hakimiyitining her xil qiyin peytliridimu téxnikomdiki Uyghur bölümi yoqimighan. Sowét-gérman urushi yilliri rus we qazaq tillirida Uyghur ustazliri ders yürgüzgen. Téxnikom 1929-yildin tartip bir qétimmu yépilmay, mutexessislerni teyyarlap kelmekte. Peqet 1997-we 2006-yillar ariliqida hökümet xirajitidiki guruppilar yépilip, oqushqa heqliq rewishte qobul qilishqa bashlighan. 2006-Yildin buyan 25 adem hökümet hésabigha qobul qilinip kéliwatidu. Uyghur tilida bilim alghan yash mutexessislerning köpchiliki Uyghur mekteplirige ishqa orunlishidu."

Hakimjan hemrayéfning déyishiche, téxnikomni tamamlighuchi mutexessisler üchün öz kespige qoshumche mutexessislik guwahnamisini élip chiqish shara'itimu yaritilghan iken. Buningdin tashqiri, Uyghur mekteplirining mu'ellimlerge mohtajliqi hésabqa élin'ghan halda hökümet teripidin her yili heqsiz 25 orun ajritilidiken.

Toluq bet