Xitay hökümiti Uyghur ishchilarning ichkiride zamaniwi turmushta yashawatqanliqini teshwiq qilmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-06-12
Share
mejburiy-emgek.jpg Teygu'ang(Tai Guang) ayaq zawutida qollirida xitay dölet bayriqini kötürüwalghan Uyghur ishlemchiler. 2019-Yili öktebir. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
aspi.org.au

Köpligen Uyghur yashlirining Uyghur diyaridin wuxen etrapidiki waba eng köp tarqalghan jaylargha ishleshke mejburlan'ghanliqi diqqet nuqtisi boluwatqan mezgilde, xitay buninggha qarshi teshwiqatni bashliwetken. Uyghur weziyitini közetküchilerning qarishiche, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini perdazlap körsitish meqsitidiki teshwiqat oyuni kargha kelmeydiken.

Uyghur yashlirining ichkiridiki xitay karxanilirida qul ishchi ornida ishlitiliwatqanliqi, bolupmu korona wirusi tarqalghan mezgilde Uyghur diyaridin köpligen Uyghur yashlirining wuxen etrapidiki waba eng köp tarqalghan jaylardiki zawutlarda ishleshke mejburlan'ghanliqi, xewer qilin'ghan. Hetta bir qisim mulahiziler bu yashlarning bir qismining yighiwélish lagérliridin xitay zawutlirigha biwasite yötkelgenliki ilgiri sürülgen. Uyghur mesilisige köngül bölgüchiler buni eyiblep, Uyghur ishchilarni ishletküchi zawutlarning mehsulatlirini bayqut qilish dolquni qozghalghan, shundaqla bu mesile "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi" de orun alghan idi.

Közetküchilerning qarishiche, xitayning bu qilmishlirining xelq'ara axbarat jümlidin amérika siyasiyonlirining diqqet merkizige aylinip qélishi xitayni bi'aram qilghanliqi hemde Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini aqlash herikitini kücheytishke mejburlighanliqi melum.

Xitay hökümitining eng chong teshwiqat orni bolghan shinxu'a agéntliqida 11-iyun élan qilin'ghan "Yurtidin chiqqan shinjangliq ishchilar: namratliqtin qutulup zamaniwi turmushqa érishtuq, kelgüsidin ümidwarmiz" mawzuluq tepsiliy xewer shu xildiki teshwiqat heriketlirining biri hésablinidiken.

Mezkur xewer xitay ichidiki nopuzluq axbarat wasitiliride élan qilin'ghandin sirt, 30 nechche yerlik hökümet tor béketliride bes-beste tarqitilghan.

Xitay keng-kölemde teshwiq qilghan bu xewer "Namratliqtin qutulup, omumyüzlük halliq sewiyege yétip, zamaniwilishishni emelge ashurushta bir milletnimu ayrip qoyushqa bolmaydu" dégen qéliplashqan sho'ar bilen bashlan'ghan. Andin yéqinqi yillardin béri shinjang hökümitining iqtisadta keynide qalghan, bolupmu alahide namrat bolghan jenubtiki üch wilayet (aqsu, qeshqer, xoten), bir oblast (qizilsu) qatarliq jaylardiki "Éshincha emgek küchliri" ni yerlik zawutlarda ishqa orunlashturush bilen bir waqitta ichkiridiki zawutlargha ishleshke ewetish arqiliq ularning namratliqtin qutulushigha yardem bériwatqanliqi alahide tekitlen'gen.

Xewerde éytilishiche, jyangsu, enxuy, gu'angdung qatarliq jaylardiki karxanilarda ishlewatqan az sanliq millet ishchilirining xizmet we turmush shara'iti alahide yaxshi iken, halal tamaq yéyeleydiken, "Dölet tili" öginidiken, hüner-téxnika igileydiken. Ottura we sherqiy rayondiki ölkilerde ishleydighan ishchilarning yilliq ma'ashi 40 ming yüendin ashidiken, bu ularning öz yurtidiki otturiche kirimining 4 hessisige barawer kélidiken.

Xewerde yene yuqiriqi üch wilayet, bir oblasttin kelgen on'gha yéqin ishchining aghzidin ularning ichkirige kélip ishlep xéli köp pul tapqanliqi, yurttiki a'ilisige yardem qilalighanliqi, bu yerdiki zamaniwi turmushtin bekmu memnun ikenliki, kelgüsige zor ümid we ishench bilen qaraydighanliqi heqqide misallar keltürülgen. Ularning sözliridin goya ularning tolimu chet, namrat, qalaq yerdin kelgenliki, bezilirining hetta taziliq eslihelirini qandaq ishlitishni bilmeydighanliqi, bu yerge kélip birdinla zamaniwi turmushqa ériship, bu muhittin ayrilalmas bolup qalghanliqi, hökümetning ulargha bext yaratqanliqi dégendek nuqtilar alahide gewdilendürülgen. Biz heqiqiy ehwalni igilesh üchün ularni ziyaret qilish imkaniyitige érishelmiduq.

Amérikada turushluq pa'aliyetchi ilshat hesen ependining bildürüshiche, xitayning bundaq saxtipezliki we köz boyamchiliqining tarixi nahayiti uzun bolup, bügünki bu teshwiqati shuning dawami iken.

Xitaydiki eng chong izdesh tori bolghan beydudin éniqlap körüshimizche, xitay axbarat wasitiliri 2005-yildin bashlap, ichkirige emgek küchi yötkeshning shinjangni namratliqtin qutulduridighan muhim siyaset ikenlikini teshwiq qilip kelgen bolup, 2009-yil "5-Iyun weqesi" din kéyinmu bu teshwiqatini küchep dawamlashturghan. Bu arqiliq xitay "5-Iyun weqesi" ge seweb bolghan xata siyasitini bar küchi bilen aqlashqa urun'ghan. Ikkinchi qétim bu teshwiqat 2017-yil 3-aydin bashlap hazirghiche xitayning ichki-tashqi weziyitige béqip dawamliship hem küchiyip kelgen. 2018-Yil 2-ayda aqsuning awat nahiyesidin sichüenning miyenyang shehirige ayropilan bilen toshup kélin'gen 215 neper Uyghur yashning, 2019-yil 3-aydin bashlap xoten qaraqashtin xubéygha toshup kélin'gen 131 neper qizning "Bextlik turmushi" shu yerning hökümet torida keng teshwiq qilin'ghan. "Kompartiye tori" 2020-yil 9-mart "Wirusqa qarshi turush jéngida boshap qalmaymiz, namratliqqa qarshi turush jéngida toxtap qalmaymiz-jenubiy shinjang rayonliri késelge qarshi turush we namratliqtin qutulush xizmitini qanat yaydurdi" namliq bir xewer élan qilghan bolup, uningda wirus mezgilidimu Uyghur diyaridiki "Éshincha emgek küchliri" ni ishqa orunlashturush, bezilirini ichkiridiki zawutlargha yötkeshning pilani otturigha qoyulghan.

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, lagérlar mesilisi otturigha chiqqandin kéyin xelq'araning eyiblishi we bésimigha uchrighan xitay hökümiti, lagérlardiki bir qisim Uyghurlarni ichkirige yötkep qul ishchi qilghan. Bu mesilimu xelq'aradiki közetkchiler we tetqiqatchilar teripidin pash qilinip, bu jinayetni tosush toghruluq amérika parlaméntida qanun chiqirilghandin kéyin xitay özini aqlash üchün bu teshwiqatni bashlighan.

Amérikada maqullashtin ötüp ijra qilinish aldida turghan "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi" ning 8-bab 2-maddisida "Yuqiri derijide kontrolluq astida mejburiy emgekke séliniwatqanlarning sanini hésablash", 4-maddisida bolsa "Shinjang Uyghur aptonom rayonida tutqun qilin'ghan türk musulmanlirining mejburiy emgekke sélinishining xaraktéri we ijra qilinishini bahalash, bu mejburiy emgektin menpe'etliniwatqan chet el shirketliri we sana'et türlirini éniqlash" dégen telepler otturigha qoyulghan.

Uyghur herikiti teshkilatning bashliqi roshen abbas xanimning bildürüshiche, xitayning Uyghurlarni keng-kölemlik tutqun qilghanliqi we ulardin meyli organ sodisi yaki tawar sodisi üchün bolsun xalighanche paydiliniwatqanliqi hazir pütün dunyagha ashkarilinip ketken bir jinayet bolup, xitay özini her qanche perdazlisimu buni yoshurup qalalmaydiken. Xitayning bu xil teshwiqati emeliyette uning xelq'arada reswaliship, diplomatiyede meghlup bolsimu ten bermey, öz obrazini saqlap qélishqa urunuwatqanliqining bir ipadisi iken.

Awstraliye istratégiyelik siyaset institutidiki mutexessisler birliship teyyarlighan "Sétiliwatqan Uyghurlar-qayta terbiyelesh, mejburiy ishlemchilik we shinjangdin halqighan nazaret" namliq doklatta körsitilishiche, xitay karxaniliri 80 ming etrapida erzan (yaki heqsiz) emgek küchidin wasitilik yaki biwasite paydiliniwatqan bolup, ularning bir qismi 2017-yil bilen 2019-yil arisida lagérdin chiqqan, bir qismi lagérgha kirishtin qorqup ishleshni tallighan Uyghur ishchilar iken. Bu maqalide körsitilishiche, xitaydiki 27 zawut 2017-yildin bashlap ularni toshup kélip ishqa salghan. Bu zawutlar dunyadiki 83 dangliq markining parchilirini ishlepchiqiridighan zawutlar iken.

Xitayda korona wirusi tarqalghan mezgilde féwralning axirqi heptiside wuxen'ge yéqin bolghan xunen, fujyen, jyangsu qatarliq ölkilerge 1500 neper Uyghur yashning ishlemchilikke élip kélin'genliki, 26-féwral bir kündila qeshqerdin 242 neper yashning ayropilan bilen changshagha toshup kélin'genliki radiyomizda xewer qilin'ghanidi. Melumatlardin qarighanda, bu yashlar qattiq intizam we cheklime astida, kaméra we paylaqchilarning nazariti astida ishleydiken.

Ilshat hesen ependi bu heqte pikrini bayan qilip, gerche xitay gerche teshwiqat wasitilirini ishqa sélip, ichkiride qul ishchi hésabida ishlitiwatqan Uyghur yashlirini bextlik körsitishke tirishsimu, shunche köp jinayi pakitliri aldida özini aqlap bolalmaydighanliqi, xelq'aranimu aldap bolalmaydighanliqini bildürdi.

Weziyettin xewerdar kishilerning qarishiche, "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihisi" ge Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishni cheklesh toghruluq maddilarning qétilishi xitayning u heqtiki teshwiqatlirining kérekke kelmeydighanliqini bildüridu. Uningdin bashqa yene 6-ayning 10-küni amérika jumhuriyetchiler partiyesidikiler kishilik hoquqni depsende qilghan xitayning yuqiri derijilik emeldarlirini cheklesh teklipi sun'ghan bolup, buning ichide xitay kompartiyesi siyasiy byurosi da'imiy hey'et ezasi wang yang, xen jéng qatarliqlar bar iken. 6-Ayning 11-küni xitayning yalghan we tetür teshwiqatini cheklesh üchün tiwittir shirkiti 170,000 ming abontning hésabini öchürüwetken. Mana bularning hemmisi xitayning yalghanchiliqi we köz boyamchiliqining emdi aqmaydighanliqini körsitidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet