ZDF Téléwiziye qanili: “‛shinjang saqchi höjjetliri‚ ashkarilinip ikki yildin kéyinmu xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumliri dawamlashmaqta”

Myunxéndin ixtiyariy muxbirimiz ekrem teyyarlidi
2024.05.28
Yettesu

2022-Yili 5-ayning 24-küni köpligen dangliq axbarat wasitilirining öz'ara hemkarlishishi bilen “Shinjang saqchi höjjetliri” ashkarilinip, dunyada zor ghulghulilarning qozghilishigha sewebchi bolghan idi. Uyghur diyaridiki 2018-yilidiki zor tutqun'gha a'it bolghan bu höjjetler qanche minglighan bigunah Uyghurning süretliri, adrésliri, atalmish “Jinayet delilliri” bilen tolghan bolghachqa, öz dewride zor zilzile peyda qilghan bu höjjetler, xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan “Irqiy qirghinchiliq” jinayetlirining polattek pakitliridin bolup tonulghan idi.

2022-Yili “Shinjang saqchi höjjetliri” ni tekshürüsh we ashkarilashqa qatnashqan gérmaniyening ZDF téléwiziye qanili mezkur höjjetler élan qilin'ghanliqining ikki yilliqi munasiwiti bilen yéqinda Uyghur diyarigha qarita mexsus ziyaret uyushturup, ürümchi, tékes qatarliq rayonlarda tekshürüsh élip barghan. 24-Maydin étibaren ular ZDF téléwiziye qanilida “Saqchi höjjetliri ashkarilinip ikki yildin kéyin”, “Xitay Uyghurlarni qandaq basturuwatidu?”, “Béyjingning musulmanlargha qarita basturushliri dawamlashmaqta”, “Xitayda Uyghurlar hazirmu basturulmaqta” dégendek témilardiki sin filimlirini arqa-arqidin élan qilishqa bashlidi.

Xitay hakimiyiti özlirining Uyghur diyarida yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq jinayetlirini perdazlash we yoshurush üchün “Güzel shinjang obrazini yaritish”, “Güzel shinjanggha sayahetchi jelp qilish” yolida zor énérgiye serp qiliwatqan bir mezgilde élan qilin'ghan bu filimlarda, Uyghur diyaridiki yüksek nazaret sistémilirining hélimu mewjutluqi, jaza lagérlirining téxi tamamen taqalmighanliqi yaki türmilerge özgertilgenliki ilgiri sürülgen idi. Emma ZDF ning muxbirliri janliq bir lagér shahitini ziyaret qilish meqsitige yételmigen. Ular ürümchide ayropilandin chüshkendin tartip taki tékestiki chong türmiler we lagérlarning süretlirini sin'gha alghuche, ürümchige qaytip, u yerdin qazaqistanning almuta shehirige uchquche bolghan pütün jeryanda xitay saqchilar, paylaqchi mashinilarning nazaritidin ayrilalmighan.

ZDF Ning muxbirliri gerche Uyghur diyarida birer lagér shahitini ziyaret qilish meqsitige yételmigen bolsimu, saqchi höjjetliri ashkarilinip ikki yildin kéyinki bügünki künde, Uyghurlarning hayatida birer ijabiy özgirishning royapqa chiqqanliqini körelmigen hemde körgen cheklik ré'alliqliridin “Béyjingning Uyghur musulmanlirigha qarita basturushliri hélimu dawamlashmaqtiken” dégen xulasige kélishken.

Gérmaniyening ZDF téléwiziye qanilining muxbiri lagér shahiti rehime sénbayni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2024-Yili may, almuta
Gérmaniyening ZDF téléwiziye qanilining muxbiri lagér shahiti rehime sénbayni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2024-Yili may, almuta
ZDF TV/Screenshot

Muxbirlar jaza lagérlirigha da'ir bezi pakitlargha almutada érishken. Ular almutada 2017-yili jaza lagérida qarnidiki bowaqni mejburiy chüshürüwétish jazasigha uchrighan, qattiq soghuqta qip-yalingach halda 25 minut turuba bilen chéchilghan muzdek sugha tutulghan, axiri tughmas qiliwétilgen lagér shahiti rehime sénbayni ziyaret qilghan. Rehime sénbay qazaqistan puqrasi bolsimu, watis'ap (Whatsapp) ishletkenliki üchün tutulup, bir yildin artuq lagérda yatqan. Muxbirlar yene bir oghli Uyghur diyarigha soda üchün barghanda, ili deryasining resimini tartqanliqi üchünla “Qazaqistan'gha jasusluq qilghan” dégen töhmet bilen 20 yilliq késiwétilgen qazaqistanliq ana kurman aliyéwaning dert-elemlirini anglash pursitige érishken. Ular almutadiki xitay konsulining aldida xitay türmisidiki perzentlirining erkinliki üchün her küni namayish qiliwatqan qazaq anilarning yürek sözlirinimu xatiriligen.

Gérmaniyediki Uyghur siyasiy erbabliridin erkin aliptékin ependining bildürüshiche, xitaylar “Shinjangda irqiy qirghinchiliq yoq, mejburiy emgek yoq, zulum yoq, hemme ish normal” dégen yalghan iddi'alirini bazargha sélip, “Güzel shinjanggha sayahetchi jelp qilish” qa küchewatqan bir mezgilde, gérmaniyening ZDF téléwiziye qanilining “Sherqiy türkistanda zulum bügünmu dawamlishiwatidu” dep xewerler tarqitishqa bashlighanliqi gérmanlar üchünla emes, dunya üchünmu xitaylarning epti-beshirisini échish nuqtisidin yaxshi bir signal bolup hésablinidiken.

ZDF Qanilining “Altun waqit” ta tarqitilghan bu pirogrammilirining milyonlighan gérmanlargha tesir körsitidighanliqini tilgha alghan d u q bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban ependi bu filimlargha yuqiri baha berdi. Uning qarishiche, bu pirogrammilar xitayning Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoqqa chiqirish, untuldurush yolida körsitiwatqan tirishchanliqlirini üchün bir zerbe bolghan.

Gérmaniye würtsburg uniwérsitétining Uyghurlar mesilisini tetqiq qilghuchi piroféssori byörn alpérman bu heqte ZDF téléwiziye qanilining ziyaritini qobul qilghanda mundaq dégen: “Xitay hakimiyiti ta hazirgha qeder, kishilik hoquq depsendichilikini ‛gherbning ighwasi‚ dep atap kéliwatidu. Atalmish musulman térrorchilirigha yürgüzülüwatqan qayta terbiyeleshni ‛esebiyliktin xaliy qilish‚ dewatidu. Jaza lagérlirini bolsa ‛terbiyelesh merkizi‚ dep atawatidu. Bügün'ge qeder qanche on minglighan Uyghur we qazaq uzun muddetlik qamaq jazalirigha mehkum qilindi hemde nurghunliri mejburiy emgekke séliniwatidu. Sansizlighan Uyghur ziyaliyliri, alimliri, tetqiqatchiliri we sen'etkarliri iz-déreksiz ghayib qiliwétildi, biz ularning aqiwitidin pütünley xewersiz.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.