“Jungxu'a kimliki” ge mejburiy téngiliwatqan Uyghurlar

Muxbirimiz eziz
2022.05.04
uyghur-neqqash-xitay-tili-oginish-xitaylashturush.jpg Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Xitaydiki hakimiyet tutquchi guruhlarning yenggüshlinishige egiship, xitayning milliy kimliki heqqidiki tebirlermu tégishlik yosunda özgirip méngiwatqanliqi melum. Shuning bilen birge milliy kimliklerdiki ashkara bolghan derije perqi mahiyette xitay dölitining herqaysi milletler barawer bolghan ijtima'iy muhitni héchqachan emelge ashurup baqmighanliqini hemde ashuralmaydighanliqini namayan qilmaqta. Bu sahediki mesililer bilen tonushluq bolghan mutexessisler bolsa bu xil tengsiz bolghan munasiwetning mahiyette xitaydiki milliy mesilining tüp yiltizi ikenlikini algha sürmekte.

“Jungxu'a kimliki” ge téngiliwatqan Uyghurlar

Tetqiqatchi jon irgénjiro (John Irgengioro) ning “Sherqiy asiya tetqiqati” zhurnilida élan qilin'ghan tetqiqat maqaliside alahide yorutulghan mesililerning biri xitay hökümiti tekitlewatqan “Jungxu'a milliti” yaki “Jungxu'a kimliki” chüshenchisi bolup, shi jinping dewride bu xil milliy kimlik yalghuz xitaylarningla emes, belki xitay bolmighan bashqa milletlerningmu milliy kimliki bolushi zor küch bilen teshwiq qilinishqa bashlighan.

Aptor diqqet qilghan bir nuqta, xitay hökümitining bu xil milliy kimlik chüshenchisi xitay hökümiti tüzüp chiqqan hemde pütkül xitaydiki barliq bashlan'ghuch we ottora mektepler bir tutash qollinidighan tarix derslik kitabliridiki xitay bolmighan milletlerge da'ir mezmunlarning tedriji siqip chiqirilishda eng roshen eks étidiken. U bu jehette isra'iliyelik xitayshunas, proféssor nimrod baranowichning bu heqtiki izdinishliridin misal keltürgen halda 1950-yillarning axirlirida tüzüp élan qilin'ghan tarix derslikide xitayning shimalidiki bir qisim xitay bolmighan milletlerge da'ir bayanlarning orun alghanliqi, 1980-yillardin kéyin bolsa nechche on yillap izchil qollinilip kélin'gen bu xil derslik kitablardiki ashu mezmunlarning “Xitaylar” bilen “Yat milletler” otturisidiki ishlar emes, eksiche “Jungxu'a milliti” ning herqaysi ezaliri otturisidiki munasiwetke te'elluq hadisiler ikenliki tekitlinishke bashlighanliqi, xitay hökümitining mushu xil derslik kitablar arqiliq ma'arip sistémisida xitay chégrisi ‍ichide yashawatqan barliq xelqlerning jungxu'a milliti ikenlikidek bir chüshenchini algha sürüwatqanliqini alahide körsetken. Bu hal bolsa Uyghur diyaridiki Uyghurche derslik kitablarni qayta tüzüp chiqqan bir qatar Uyghur ziyaliliri we memurlirining Uyghurlar bash nishan qilin'ghan siyasiy basturushta qolgha élinishi we éghir qamaqqa höküm qilinishi, bu derslik kitablardiki öz waqtida sun jongshen qarshi chiqqan manjularning hökümranliqigha qarshi Uyghur qozghilanglirini xitay dölitige qarshi isyan, dep chüshendürüshtek achchiq ré'alliqni eslitidu. Bu mesile heqqide söz bolghanda awstraliyediki la trob uniwérsitétining proféssori jérald rosh (Gerald Roche) xitay hökümiti zor küch bilen tekitlewatqan, ‍özlirini “Kök börining ewladi” dep qaraydighan Uyghurlarni mejburiy yosunda xitaylargha oxshashla “Yendi-xu'angdi ewladi” ikenlikini étirap qilishqa mejburlaydighan irqchiliq mezmunidiki qarashlarning mahiyette del mushu xil “Hemmini yughurup bir tawaqqa dümlesh” usulini asas qilghan irqchiliq ikenlikini alahide tekitleydu.

“Mesilen alsaq, mongghullar, tibetler we Uyghurlarni xitay dep qarash mewjut. Chünki bu nezeriyide ularning hemmisi oxshash bir epsaniwi ejdadni menbe qilghan bolidu. Bu xil dewagerlik sépi özidin irqchiliq qilghanliqtur. Chünki buningda ulargha te'elluq hemmila nerse, jümlidin milliy kimlik we siyasiy teqdir ular üchün ortaqliqqa ige, dep qarilidu. Yene kélip bu nezeriye ularning hemmi'isni ortaq bir bi'ologiyelik ejdattin kelgen, dep qaraydu. Bu bolsa biz xitay döliti heqqide söz bolghanda biz qet'iy diqqettin saqit qilishqa bolmaydighan bir muhim nuqtidur. Chünki buningda zulum salghuchilar ashu xil köp xil irqlarning mewjutluqini irqchiliq qurulushi sheklide bir yaqliq qilip kétiwéridu. Chataq yéri bu xil irqchiliq qurulushi hazir xitayda tolimu salmaq qedemde dawam qiliwatidu. Bu hal bolsa uzun mezgillik irqchiliq pilanini ongayla utuqqa ige qilidu. Gherptiki jahan'girlik tarixidin buning misallirini köplep tépish mumkin. Buningda melum ‛aliy irq‚ ni kötürüp chiqish arqiliq bashqa xelqlerni uninggha yem qilip béridu. Xitayda bolsa xitaylarning ashu xil medeniyetlik ‛aliy irq‚ ikenliki hazir ashkara tekitliniwatidu. Buningda ghelibe qazinish yaki qazinalmasliqni bu xil irqchiliq qurulushining puxta bolush yaki bolmasliqi, uning adaletlik yaki adaletsiz bolushi belgilimeydu. Chünki adaletsiz qurulush puxta qedem bilen dawam qilsa u dawamliq ‍utuq qaziniwéridu.”

Aptorning qarishiche, xitay hökümitining nöwettiki mentiqisi boyiche ular “Dölitimiz tewesidiki özini ‛men junggoluq‚ dep qaraydighan herqandaq kishi jungxu'a millitining bir ezasi bolushi kérek” dégen chüshenche boyiche “Jungxu'a milliti” qarishini omumlashturmaqta iken. Ma rong qatarliq atalmish “Alim” lar bolsa buning nezeriyiwi asasi üchün pa'al xizmetlerde bolmaqta iken. Ularning bu heqtiki yadroluq qarishi boyiche bolghanda, xitay hökümiti yérim esir teqlidiy halda dawam qildurghan, sabiq sowét ittipaqi dewride yolgha qoyulghan “Herqaysi milletlerning jughrapiyelik zémin chégrisining mewjutluqini étirap qilish, emma ularning idi'ologiyesini sowét ittipaqi boyiche birlikke kelgen qarashqa ige qilish” uslubini chörüp tashlap “Jungxu'a kimliki chüshenchisini medeniyet chégrisini buzup tashlash arqiliq ortaq chüshenchige aylandurush” sheklide ishqa ashurulushi, shuningdek bashqa milletlerning hemmisi “Bir millet, bir dölet” sheklide uyushishi lazim bolghan. Buningdiki eng addiy misal qatarida u béyjingdiki “Merkiziy milletler uniwérsitéti” ning én'glizche nami (CUN) ning “Xitay milletler uniwérsitéti” (MUC) dep özgertilishide eks etkenlikini, bügünki ichki mongghul zéminining xitay teweside bolghanliqini asas qilipla öz zamanisidiki dunyani boysundurush urushida xitay zéminini istila qilghan hemde mongghullarning milliy qehrimani bolghan chinggiz xanning “Xitay qehrimani” gha aylinip qalghanliqinimu eskertidu.

Xitay hökümitining bu xildiki zorluq sheklini alghan medeniyet assimilatsiyesi heqqide söz bolghanda, manchéstér uniwérsitétining proféssori déywid tabin (David Tobin) xitay hökümiti zor küch bilen ijra qiliwatqan “Xitaylashturush” charilirining del mushu xil bash nishan üchün xizmet qiliwatqanliqini alahide tekitleydu: “Bu xildiki mesililerni dunyaning herqandaq yéridiki siyasetchilerdin sorisingiz, ularning hemmisi buning zadila qamlashmighan bir ish ikenlikini éytishi mumkin. Chünki bashqilarning öylirige üsüp kiripla öyliridiki öy jabduqlirini xitayche shekildiki jabduqlargha almashturush teliwini otturigha qoyushni ular ‛tetür ünüm béridighan chare‚ deydu. Eslide bu ishlar barliqqa kelmse bolatti. Chünki u héchkimge xatirjemlik tuyghusi bermeydu. Buningda öy jabduqlirini özgertish arqiliq éniqla kishilerni xitaylashturush yaki xitaygha oxshitish, shu arqiliq assimilatsiye qilish közlen'gen. Eger xitaygha ashu xil nezeriye boyiche nezer salghanda, xitaydiki ré'alliqning emeliyette undaq emeslikini körüwalghili bolidu. Emma ular hazir assimilatsiye siyasitining éhtiyaji üchün Uyghurlarning besh ming yildin buyan xitay yaki ‛junggoluq‚ bolup kelgenlikini tekitlewatidu. Qaraydighan bolsaq yawropa mustemlikichiliri héchqachan yerlik xelqlerni ‛siler yawropaliq‚ dep turuwalmighan. Démek, xitay hazir bu xelqlerni assimilatsiye qilish we közdin yoqitishni, shu arqiliq ularning izlirini tarixtin öchüriwétishni közlewatidu. Hazir biz ularning ‛hayat qalmaqchi bolsang bizge oxshash bol‚ dewatqanliqini, héchqachan ‛silerning medeniyitinglarmu bizningkige oxshash tarixqa ige‚ dep baqmighanliqini köriwatimiz. Bu bekmu tétiqsizliq.”

Jungxu'a kimliki “Milliy mesile” ni yiltizidin hel qilamdu?

Tetqiqatchi jon irgénjiro (John Irgengioro) ning bayan qilishiche, xitay hökümiti nöwette Uyghur diyarida zor küch bilen ijra qiliwatqan “Jungxu'a kimliki” chüshenchisini ashurushta xitaylarni merkez qilghan “Junggoluq” chüshenchisi tebi'iy rewishte kongzichiliq kimliki bilen chemberchas yughurulup ketmekte iken. Buningda “Junggoluq bolush démek xitay bolush démektur. Xitay bolush démek kongzichiliqni teshebbus qilishtur” dégen yétekchi idiye nöwette barghanséri muhim salmaqni igilimekte iken. Netijide maw zédong dewride toluq inkar qiliwétilgen kongzichiliq idé'ologiyesi shi jinping dewride qaytidin otturigha chiqip, Uyghurlarni téz sür'ete asmilatsiye qiliwétishtiki bir muhim waste bolup qalghan.

Aptorning qarishiche, buning aldinqi basquchluq uli buningdin nechche on yillar ilgiri bashlan'ghan “Minkawxen” sistémisida deslep bolup bazar tapqan. Xitayche oqughan Uyghur oqughuchilarning Uyghurche oqughan Uyghur oqughuchilargha qarighanda xizmet tapmiqi asan bolushtek ré'alliq barghanséri köp Uyghurni xitayche oqushqa righbetlendürgen. Xitay ölkiliridiki “Yataqliq mektep” sistémisi bolsa buninggha yéngi mezmun bolup qoshulghan. Kéyinche Uyghurche tili tedriji halda ma'arip sahesidin basquchmu-basquch siqip chiqirilip, Uyghurlar asasiy jehettin xitaychini ma'arip tili qilip ishlitishke mejburlan'ghan bir omumiy weziyet yaritilghan. Bu omumiy weziyette xitaylar “Ilgharliq” ning, Uyghurlar bolsa “Qalaqliq” we “Yawayiliq” ning wekili bolup qalghan hemde “Qalaqliq” ni tügitish dewrning bash éqimi we xitaylarning “Mejburiyiti” bolup qalghan. Ene shu xil arqa körünüsh hasil bolghandin kéyin, Uyghurlarning xitaylishishi dölet hakimiyitining arqa tirek bolushi bilen téz sür'ette ijra qilinish basquchigha ötken. Shuning bilen birge bu xil assimilatsiye usulining “Milli mesililer” ni hel qilishtiki eng ünümlük usul ikenlikini ispatlighuchi köpligen pikirler otturigha chiqishqa bashlighan. Bu toghrisida söz bolghanda jérald rosh buning emeliyette yéngiliqmu emeslikini, eksiche dunya mustemlikichilik tarixida köp qollinilghan kona we “Ünümlük” assimilatsiye chariliridin biri ikenlikini alahide tekitleydu:

“Méningche, buni ashundaq atash pütünley toghra. Chünki dinni xitaychilashturush, ana tilni mektep sistémisidin siqip chiqirish dégenler emeliyette mustemlikichilik dewride qollinilidighan qurulushlarning jümlisidindur. Shunga bu heqte mundaq birnechche mesilini eskertip ötüsh lazim, dep qaraymen. Biri, biz mustemlikichilikning zamanimizda hélihem mewjut boluwatqan bir hadise ikenlikini yadimizdin chiqarmasliqimiz lazim. Bu qandaqtur birleshken döletler teshkilati biwaste qol tiqip hel qilidighan mesile emes. Bu xil mustemlikichilik xitayda, rusiyede oxshashla mewjut. Shinjangdiki dinni, tilni, medeniyetni, kimlikni kontrol qilishtek bu xil ré'alliq emeliyette zamaniwi we ‛xitayche alahidilikke ige‚ bolghan mustemlikichilikning ipadilinishidur. Ikkinchi mesile, zamaniwi xitay mustemlikichiliki emeliyette kongzichiliqning medeniyet idé'ologiyesini bazargha séliwatidu. Bu bolsa markisizim we léninizim asasidiki sotsiyalizim-komunizim idé'ologiyesini béyitiwatidu. Bular bolsa öz nöwitide assimilatsiyeni tézlitish bilen birge zamaniwi mustemlikichilikning shekilliri we idé'ologiyesige xizmet qiliwatidu. Shinjangdiki bu xil ré'alliq heqqide, xitay hökümitining islamni basturushi hemde özlirining mewqesige uyghunlashturushi heqqide köpligen kishiler maqalilar yazdi.”

Aptorning qarishiche, Uyghurlarning milliy kimliki we diniy kimliki duch kéliwatqan bu xirislar we kirizislar, Uyghurlarning ashkara halda jem'iyetning barche saheliridin siqip chiqirilishi, xitay hökümiti “Milliy mesilini hel qilishning enggüshtiri” dep jakarlighan aptonomiye qanunining ashkara halda depsende bolushining inkasi iken. U buninggha misal qatarida “Ortaq tilni omumlashturush” sho'ari astida xitay tili shunche omumlashqan bolsimu, Uyghur diyarida xizmet qiliwatqan xitay kadirlirining 80 pirsentidin artuqraqi Uyghurche bilmeydighanliqini, Uyghurche we xitayche mektepler qoshuwétilgendin kéyinki mekteplerde Uyghurlarning xitayche sewiyisi zor derijide “Ashqan” bolsimu, xitay oqughuchilargha bir jümlimu Uyghurche ögitilmigenlikini tilgha alidu. Shuningdek buni “Dölet hamiyliqidiki irqchiliq” dep ataydu. Yene kélip ötken on yil ichide Uyghur kadirlarning közdin yoqitilishi, ularning birdek “Ishenchisiz” dep qarilishi, xitay hökümitining bingtu'en sistémisini yigane halda “Ishenchlik” gewde, dep qarishi, emdilikte bolsa bingtu'enning zor küch bilen kéngeytilishi Uyghurlargha bérilgen aptonomiyening berbat boluwatqanliqini bekmu janliq namayen qiliwatqan amillar bolup qalghan.

Aptor gardnér bowingdin we timosiy gros qatarliq mutexessislerning bayanliri asasida xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ötken yérim esirlik milliy siyasitini “Örlesh-chüshüsh” sheklidiki, emma omumiy jehettin alghanda töwenleshni asasiy éqim qilghan “Bir qisish-bir boshitish” charisi, dep xulasileydu. Buningda “Qisish” mezgili herqachan uzunraq, “Boshitish” basquchi qisqiraq shekilde dawam qilghan.

Aptorning qarishiche, xitay hökümiti “Alahide étiwar bérish” dep atawatqan ashu xil irqchiliq siyasetliri emeliyette Uyghur diyaridiki milliy mesilini téximu éghirlashturiwetken. Bolupmu xitaylarni “Aliy irq” süpitide teshwiq qilish nöwette xitay jem'iyitide “Xitay démek xuddi gherp jem'iyitidiki aq tenliklerge oxshash etiwarliq bolush démektur” dégendek ashkara irqchiliq nezeriyisige zémin hazirlighan. Bundaq ijtima'iy muhitta shübhisizki, xitay hökümiti ijra qiliwatqan siyasetlerning hemmisi mahiyette “Milliy mesile” ni ashu milletlerni assimilatsiye qilip tügitish arqiliq ebediylikke hel qilishni istimektiken. Eger bu hal tosqunsiz halda dawam qilsa xitay üchün “Milliy mesile” mu, “Milliy mesile” ni peyda qilghudek milletlermu mewjutluqtin qalidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.