Almutada xelq yazghuchisi ziya semedining sehne eserliri ayrim kitab bolup chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-08-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Ziya semedi ependining "Pyesilar" toplimi kitabining muqawisi. 2019-Yili awghust almuta.
Ziya semedi ependining "Pyesilar" toplimi kitabining muqawisi. 2019-Yili awghust almuta.
RFA/Oyghan

Igilinishiche, uzun yillar dawamida qazaqistanda ijad qilip, "Xelq yazghuchisi" dégen ataqqa muyesser bolghan meshhur yazghuchi ziya semedi eserlirining hemmisi dégüdek xitay hökümranlirining Uyghur diyaridiki siyasitini, rehimsizlikini, hiyle-neyrenglirini ashkarilaydighan eserler bolup hésablinidiken. Bu eserler Uyghur xelqining hem uning ichidin chiqqan qehrimanlirining obrazlirini, azadliq, musteqilliq, erkinlik idiyelirini terghib qilidiken. Hazir bolupmu qazaqistanda uning eserlirini qayta neshir qilishqa alahide ehmiyet bérilmekte.

Yéqinda almutadiki "Mir" neshriyat öyi teripidin ziya semedining sehne eserliri bir toplam bolup yoruqqa chiqti. Ziya semedi ötken esirning 30-yillirida bir qatar drama eserlerni yézip, omumen Uyghur dramatorgiyesining deslepki qedemlirining rawajlinishigha öz töhpisini qoshqanidi. 1950-Yilliri u "Ghérib-senem" dramisini yazghan bolsa, kéyinrek 1944-1949-yilliri Uyghur diyarida élip bérilghan milliy azadliq heriket heqqide "Ili deryasi boyida" namliq kino powéstini yézip chiqti.

Yazghuchining bu yili "Mir" neshriyat öyi teripidin chiqqan "Dramilar" namliq kitabi 25 basma tawaqtin oshuq hejimge ige. Toplamgha yazghuchining "Qanliq dagh", "Zulumgha zawal", "Muhebbet dastani", "Lashman", "Mayimxan" we "Iparxan" eserliri kirgen bolup, u ziya semedi tughulghanliqining 105 yilliqigha béghishlan'ghan.

Biz mezkur kitabni neshr qilishqa alahide küch chiqarghan ziya semedining qizi bélqiz xanim bilen alaqileshtuq.

Bélqiz semedi ziyaritimizni qobul qilip, dadisi ziya semedi alemdin ötkendin kéyin uning eng deslepki neshr qilin'ghan emgeklirining biri "Istek we qismet" kitabi ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "'istek we qismet'dadamning eng axirqi nepesliride yézilghan eser. Lékin, bu eserni axirighiche yézip püttürelmidi. Bu eseride özi guwahchi bolghan weqeler arqiliq Uyghur xelqining béshidin kechürgen qiyinchiliqlarni, kélechekke bolghan ümid-ishenchisini teswirleydu. 'dertmenning zari' we 'bir tal papiros' powéstliridin ibaret kitabida xitay mustemlikichilirining Uyghurlargha qarshi élip barghan zorluq-zombuluqlirini bayan qilidu."

Bélqiz semedining éytishiche, mezkur eserlerning yoruqqa chiqishi peqet ottura asiyadila emes, belki pütkül dunyada yashawatqan Uyghurlar üchün chong yéngiliq bolghan iken. U yazghuchi eserlirining asasliq türde tarixiy weqelerge béghishlinip chiqqanliqini alahide körsitip, yene mundaq dédi: "Wetende xitayning türmiliride yétip, qutulup chiqqan balilar dadam bilen körüshken we özlirining türme azabliri toghriliq sözlep bergen. Dadam shuningdin kéyin mana mushu eserlirini yézip chiqidu. 2011-Yili bu eserler Uyghur we rus tillirida chiqidu".

Bélqiz semedining déyishiche, 2014-yili ziya semedining 100 yilliqigha da'ir "Mayimxan" romani qaytidin neshir qilin'ghan bolsa, "Iparxan" dramisi enqerede türk tilida neshir qilin'ghaniken. 2016-Yili bélqiz semedining aptorluqida "Mezkur weqelerning tirik guwahchisi" kitabi neshir qilin'ghan. Dadisigha béghishlan'ghan bu kitab üstide aptor ikki yil dawamida ishligen. Uningda ziya semedining kündilik hayatta yézilghan qiziqarliq xatiriliri, zamandashlirining yazghuchi ijadiyiti heqqide yazghan maqaliliri, inkasliri, shé'irliri we bashqilar orun alghan.

Bélqiz semedi yazghuchining yene "Mayimxan", "Yillar siri", "Exmet ependi" romanlirini yézip, bular ichidin "Yillar siri" ning eyni waqitlarda töt kitab bolup yoruq körgenlikini bildürdi. U yene deslepki ikki kitabining rus tilida neshir qilin'ghanliqini, hazir bolsa qalghan ikki qismini rus tiligha terjime qilishni közlewatqanliqini ilgiri sürdi.

Bélqiz semedi yazghuchining bashqimu sehne eserlirini ayrim kitab qilip neshir qilish öyining barliqini otturigha qoydi.

U shundaqla ziya semedi eserliride yorutulghan xitayning basturush siyasitining, rehimsizlikining Uyghur diyarida hélimu dawamlishiwatqanliqini körsetti.

Tonulghan satirik yazghuchi abduxaliq mehmudof ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Bu eserlerning hemmisini sehnidin körüsh bizge nésip qilmidi. Uning eserlirining hemmiside Uyghur xelqining tarixi yézilghan. Ularda sherqiy türkistandiki Uyghurlarning kündilik hayati, ötmüshi, kélechekke bolghan ümidliri namayan qilin'ghan."

Abduxaliq mehmudofning pikriche, ziya semedining sehne eserlirining asasida weten'ge azadliq, milletke erkinlik teshwiq qilin'ghan iken. U sözining dawam qilip, yene mundaq dédi: "Sehne eserliri kitab bolup chiqiptu. Qizigha ming rehmet. Buni anglighanlar emdi oquydu. Ularni bir künliri yene qoyushqa imkaniyet tughulidu dep oylaymen. Chünki yaxshi eserlerni mushundaq saqlash kérek. Waqitlar kelgende wetendimu mushundaq eserlerni chiqirish imkaniyiti tughulup, sehnide qoyulsa, démek bu ziya akining tarixtiki izi héch qachan öchürmeydu dep oylaymen."

Igilishimizche, ziya semedi 1914-yili qazaqistanning yarkent tewesidiki xonixay yézisida dunyagha kelgen. 1931-Yili uning a'ilisi Uyghur élige köchüp barghan. Uning edebiy pa'aliyiti 1934-yili bashlan'ghan bolup, 1937-yili milliy-azadliq herikitige ishtirak qilghanliqi üchün gomindang hökümiti teripidin türmige tashlan'ghan we 1944-yili boshitilghan. Ziya semedi shu yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitide her xil yuqiri lawazimlarni igiligen. 1950 We 1958-yillar ariliqida u Uyghur aptonom rayonining medeniyet naziri bolghan. Kommunistik xitay hakimiyiti teripidin yürgüzülgen siyasiy teqibleshler netijiside u qazaqistan'gha köchüp chiqishqa mejbur bolghan hemde uzun yillar dawamida yazghuchiliq ijadiyiti bilen shughullan'ghan. U 2000-yili almuta shehiride 86 yéshida elemdin ötken.

Toluq bet