Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (8)

Muxbirimiz qutlan
2019-11-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Exmetjan qasimilarning jesetliri sowét ittipaqidin ghuljigha élip kélin'gen küni tartilghan süret. 1950-Yili 4-ay, ghulja.
Exmetjan qasimilarning jesetliri sowét ittipaqidin ghuljigha élip kélin'gen küni tartilghan süret. 1950-Yili 4-ay, ghulja.
RFA/Qutlan

Yettinchi qisim: exmetjan qasimidin ayrilghan éghir künlerde

Gomindang da'irilirining bitim maddilirigha arqa-arqidin xilapliq qilishi, sung shilyen bashchiliqidiki gomindang herbiy terepning küchlük bésimi netijiside 1947-yili yazgha kelgende ölkilik birleshme hökümet parchilinish girdabigha kélip qalidu. Buning bilen exmetjan qasimi bashchiliqidiki ili terep wekilliri ölkilik birleshme hökümettin chékinip chiqip, ghuljigha qaytip kétish qararini alidu. Shu yili 8-ayda abdurehim eysa exmetjan qasimining tewsiyesi bilen ürümchidin chékin'gen ili wekillirige qoshulup, ghuljigha kétidu.

Abdurehim eysa ghuljigha qaytip barghandin kéyin ili waliy mehkimisining bash katipliqigha teyinlinidu. 1948-Yili 8-ayning 1-küni ghuljida exmetjan qasimi bashchiliqida "Ittipaq" teshkilati, yeni "Shinjangda tinchliq we démokratiyeni himaye qilish ittipaqi" qurulghanda abdurehim eysa "Ittipaq" merkiziy komitétining bash katipi, memuriyet bölümining bashliqi we "Ittipaq" merkiziy komitétining hey'et ezasi bolup saylinidu. Shu yillarda u exmetjan qasimining eng yéqin sepdishi we meslekdishi süpitide uning xizmetlirige yéqindin yardemchi bolidu.

Abdurehim eysaning hazir tashkentte yashawatqan eng kichik inisi merup eysa shu yillardiki weqelerdin eslime teqdim qilip, akisi abdurehim eysa bilen exmetjan qasimi otturisida intayin yéqin dostluq we meslekdashliq munasiwitining bolghanliqini tilgha alidu. U akisi abdurehim eysaning ghuljigha barghandin kéyin taki 1949-yilining axirigha qeder exmetjan qasimi bilen bir hoylida qoshna bolup olturghanliqini alahide tekitleydu.

1949-Yili küzde sherqiy türkistanning siyasiy weziyitide dramatik özgirish yüz bérip, exmetjan qasimi bashchiliqidiki rehberler ghuljidin sirliq yosunda ayrilghanche ikkinchi qaytip kelmeydu. Ghuljidiki sowét ittipaqi konsulxanisi bilen xitay kompartiyesining alaqichisi déng lichünning mexpiy orunlashturushi arqisida seypidin ezizi shu yilining séntebir aylirida ikkinchi bir ömekni bashlap yoshurunche béyjinggha mangidu. Ilidiki sabiq sherqiy türkistan hökümiti, milliy armiye we pütkül Uyghur xelqining maqulluqi bolmighan, hetta siyasiy sehnidiki zor köpchilik Uyghur serxillirining héchqandaq xewiri bolmighan ehwal astida seypidin ezizi béyjingda xitay kompartiyesining aliy rehberliri bilen körüshüp, sherqiy türkistanning xitay xelq jumhuriyitining bir ölkisi bolghanliqini jakarlaydu. Shu yili öktebirde xitay xelq azadliq armiyesining aldin yürer qisimliri ürümchige tosalghusiz kirip kélidu.

Ghuljida exmetjan qasimilarning qaytip kélishini teqezzaliq bilen kütüwatqan abdurehim eysa arqa-arqidin yüz bériwatqan bu sirliq özgirishlerni zadila qobul qilalmaydu. Bolupmu exmetjan qasimi bashchiliqidiki rehberlerning sirliq ölümi uninggha qattiq zerbe bolidu. Ashu éghir künlerde abdurehim eysa bir mezgil köz aldidiki réyalliqtin köngli sowup, birdinla chüshkünliship kétidu. Wetenning teqdiri mesilisi uni qattiq azablaydu. U özining "Ittipaq" merkiziy komitétidiki barliq wezipilirini tashlap, ghuljining bulaq dadamtu yézisidiki qorusigha köchüp chiqidu we jismaniy emgek bilen shoghullan'ghach bir mezgil qattiq oylinidu.

Merup eysa özining eslimiside akisi abdurehim eysaning shu waqittiki rohiy halitini mundaq teswirleydu: "Mushu ehwallarning hemmisi ezeldin wetenning musteqilliqini arzu qilip kelgen abdurehim eysaning rohiy keypiyatigha éghir tesir qildi. U rohi chüshken halda dawamliq xiyal sürüp yüridighan we kem söz bolup qaldi. Burun exmetjan qasimi bilen qoshna bolup olturghan waqitlirida xushal-xuram yashighan bolsa, emdi exmetjan qasimisiz bu qoruda turushni xalimidi. U bu jayni terk étip, bashqa mehellige köchüp ketti. U yéngidin teshkil qilin'ghan ölkilik xelq hökümitining terkibige kirgüzülüp, ürümchige chaqirtilghandimu barghusi kelmidi. Sherqiy türkistan hökümiti özige békitip bergen ghuljining bulaq dadamtudiki qoru-jayigha chiqip emgek qilishni yaxshi köridighan bolup qaldi. Shinjang ölkilik hökümet re'isi uni emek nazaritining nazirliqigha teyinlep perman chiqarghan, qayta-qayta chaqirtqan bolsimu, emma u ürümchige bérip ishleshni xalimay bir mezgil bulaq dadamtuda qattiq oylandi."

Merup eysa radiyomizgha bergen awazliq bayanidimu akisi abdurehim eysaning 1949-yilining axiridin 1950-yillarning bashlirighiche bolghan ariliqta wetenning teqdiridin qattiq ümidsizlinip, chüshkün bir keypiyatta yashighanliqini, siyasiy we memuriy wezipilirini tashlap, ghuljining bulaq dadamtu yézisida yérim yilche qattiq oylan'ghanliqini ilgiri süridu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning ashu mezgillerde ghuljida exmetjan qasimilarning iz-dérikini sürüshtürgen asasliq kishilerning biri ikenlikini, hetta 1950-yili 4-ayda exmetjan qasimilarning jesetliri ghuljigha élip kélin'gende bu éghir yoqitishning adettiki ayropilan qazasi emes, belki bir siyasiy suyiqest bolghanliqidin guman qilghanliqini tekitlep ötidu.

1949-Yili 12-ayning 17-küni wang jén bashchiliqidiki xitay kommunistlirining rehberlikide ürümchide shinjang ölkilik xelq hökümiti qurulidu. Bu waqitta abdurehim eysa shinjang ölkilik xelq hökümitining hey'et ezaliqigha, kéyinche xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosining kandidat hey'etlikige körsitilidu. Emma u ürümchige bérishtin köngli sowup, ghuljining bulaq dadamtu yézisida yétiwalidu. Ariliqta seypidin ezizi we burhan shehidiler mexsus ghuljigha kélip, uning ürümchige bérishini tewsiye qilidu. 1950-Yilining béshida ölke re'isi burhan shehidi ghuljigha arqa-arqidin télégramma yollap, abdurehim eysaning shinjang ölkilik emgek nazaritining nazirliqigha teyinlen'genlikini, uning derhal ürümchige kélip wezipisini ötküzüwélishini telep qilidu.

Bir mezgillik qattiq oylinishtin kéyin dawamliq tirkiship körüsh niyitige kelgen abdurehim eysa ürümchige bérip, ölkilik emgek nazaritining naziri bolidu. Bir mezgildin kéyin uning xizmiti béyjinggha yötkilip, xitay memliketlik milletler ishliri komitétining mu'awin bashliqi bolidu. U shu mezgillerde siyasiy sahediki Uyghur serxilliri bilen birlikte héch bolmighanda xitay xelq jumhuriyitining terkibide Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurush ghayisi üchün küresh qilishqa bel baghlaydu.

(Dawami bar)

Toluq bet