Җим турувелиш тактикиси

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2017.03.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
misranim-tor-tursunjan-memet-korla.jpg Мисраним ториниң башқурғучиси турсунҗан мәмәт маршал, у 3-айниң 29-күни корлидики өйидин тутуп кетилгән.
RFA/Qutlan

2016-Йили даңлиқ язғучи вә тәрҗиман өмәрҗан һәсән, тор язғучиси турсунҗан муһәммәт маршал, язғучи тунияз осман, тор саһиби адил ришит, “бағдаш” ториниң қурғучиси әкбәр әсәд қатарлиқлар қолға елинди. Булардин өмәрҗан һәсән бозқир вә турсунҗан муһәммәт маршал һәққидә айрим хәвәрләр берилгән болсиму, қалғанларға аит тәпсилий учурлар һелиму мәтбуаттин мәхпий тутулмақта һәмдә иҗтимаий таратқуларда бу хәвәрни мәхпий тутуш һәққидә чақириқларму еқип йүрмәктә.

Өмәрҗан һәсән бозқир билән биллә тутулған, әркин асия радийосида “кимлики ениқланмиди” дейилгән, бозқир ториниң қурғучисиниң исми адил ришит болуп маарип назаритидә ишләйтти. Бозқир тори, қамақтин чиққинимни тунҗи болуп хәвәр қилған, язмилиримни тохтимай елан қилип келиватқан иди. Мән юқириқи зиялийларниң рәсимлирини, әсәрлирини, немә үчүн тутулғанлиқини, нәгә қамалғанлиқини ениқлап чиқтим. Әмма маңа йәткүзгүчиләр җаһанға йәткүзүшүмгә рухсәт қилишмиди. Шуниң билән уйғурниң пичақ билән қиливатқан қаршилиқи аләмгә аян болуп, қәләм билән қиливатқан күриши әркин ахбараттин мәһрум, йирақ бозқирларға көмүлгән пети қалди.

Маңа хәвәр йәткүзгүчигә һәр қанчә чүшәндүрүпму мәһбуслар һәққидә дуняға җакарланған учурларниң хәвплик әмәсликини билдүрәлмидим. Бу мәсилә һәққидә башқа бир қисим кишиләр билән пикир алмаштурғинимда, ашкарилимай җим болувелишниң ақиланилик икәнлики тәкитләнди. Нәтиҗидә вәтәндә бирәр киши тутулуп, бирәр вәқә йүз берип узақ өтмәй тәкрарлинидиған “җим йүрсә болмамду?” дегән сөзниң чәтәлләрдиму күчкә игә икәнликини һес қилдим. Кишиләр вәтән сиртида вәтәндикидәк “җим йүрсә болмамду?” дегәнни тешиға чиқиралмайдикән. Әмма вәтәндә кишиләрниң җим йүрмигинидин ағринип көнгән кишиләр сиртқа чиққанда җим йүрмәйдиған орган вә кишиләрни “уйғурларни балаға қоюватиду”, “доллар үчүн кишиләрни қурбан қиливатиду” дәп әйибләйдикән. Уларниң нәзиридә зулумниң сиртқа аңлиниши зулумни техиму вәһшийләштүрүп улғайтармиш.

Йеқинда илһам тохти әпәндиниң “йолум вә ғайәм” намлиқ китаби түркийәдә нәшр қилинди. Түркийәдики бир сорунда бу һәқтә гәп болуп китабниң чиқиши тәнқидләнди. Тәнқидчиләрчә, бу илһам тохтини “түркийәдики бөлгүнчиләр билән алақиси бар” қилип көрситиш болуп, хәвплик икән. Һәтта уларчә, китабниң муқависи көк, хәтләрниң ақ болушиму хәвпниң зорийишиға баһанә болармиш. Уларниң қаришида илһам тохти һәққидә дуняда елип бериливатқан түрлүк намайиш вә башқа паалийәтләр униң һалини техиму хараб қилармиш. Мениң бу йәрдә чүшәнмигиним, аллиқачан түрмигә қамалған бир киши йәнә қандақ хараб болар, йәнә қандақ хәвпкә қалар?

Мәнчә кишиләрниң юқириқидәк ойлашлириға сәвәб болидиған бир қанчә қараш бар. Бири, хитайни чәтәлләрдики уйғурларға аит һәммә ишни билип туриду, дәп қараш. Бу қараш әмәлийәткә уйғун әмәс. Мәсилән, 2016-йили түркийәдики бир тәшкилат тәрипидин әрәбчә тарқитилған бир тәшвиқатта мениң түрмидә икәнликим баян қилинипту. Һәтта бундин үч йиллар бурун қоюп берилгән диярим ториниң қурғучиси дилшатниң рәсимиму мәһбуслар тизимликидә турупту. Әгәр хитай уйғурларниң чәтәлләрдики паалийәтлиригә диққәт қилған болса, йилда нәччә қетим өткүзидиған намайишлириға, дуняға тарқитидиған тәшвиқатиға әстайидил муамилә қилса иди, юқириқиларни алдамчилиқниң пакити сүпитидә җаһанға йейип тәшкилатлиримизни мат қилған болатти. Шуңа хитайни уйғурлар һәққидә һәммини билип туриду, мәһбуслар һәққидики учурлар ашкариланса хәвплик дегән қарашта көптүрмичилик еғир.

Иккинчи хил қараш, чәтәлдики сада вәтәндики җазани еғирлаштуриду, дәп қараш. Мәнчә ундақ болмайду. Әгәр сирттики сада ичидики җазани еғирлаштурса иди, диярим ториниң қурғучиси, “ява кәптәр” ниң язғучиси, рабийә ханимниң пәрзәнтлири, ана тил һәрикитиниң йетәкчилири түрмидин қоюп берилмигән болатти. Әмәлийәттә тунияз осман, адил ришит, әкбәр әсәд қатарлиқ қәләмкәш зиялийларниң тутулуши идеологийә саһәсидики тазилашниң нәтиҗиси болуп, уларни җазалаш компартийәниң йәрлик сияси-қанун комитетиниң йолйоруқи билән болиду. Уларниң қанчилик җазалиниши чәтәлдики уйғурларниң садасиға қарап бекитилмәйду. Шуңа җим турувелиш җазани йениклитәлмәйду.

Вәтәндики уйғурларниң кишилик һоқуқи, пуқралиқ һоқуқи, етиқад вә мәдәнийәт һоқуқлири дәпсәндә қилиниватқанлиқи пакит. Нөвәттә бундақ зулумға қарши инкас уйғурларда асаслиқи пичақ вә қәләм билән ипадә қилиниватиду. Һалбуки, муһаҗирәттики уйғурларда пичақ билән билдүрүлгән инкас мәтбуатлардин орун елип, қәләм билән, сөз билән билдүрүлгән инкас мәхпий тутулуватиду. Буниң сәвәби чәтәлдики бир қисимларниң җим турувелиш тактикиси билән мунасивәтлик. Шуни билиш керәкки, қамаққа мәһкумлар залимлиққа сүкүтни, адаләтсизликкә бипәрвалиқни, зораванлиққа җим турушни таллиған әмәс. Әгәр шулар биздәк җим турушни таллиған болса иди, қамаққа мәһкум қилинмиған болатти. Шуңа чәтәлләрдә җим туруш тактикисини яқлап пикир баян қиливатқанлардики кәйпият вәтәндики “җим йүрсә болмамду?” дегән зәйпанә қақшашниң давами болуп, улар қамақтики мәһбус әзимәтлиримиздин әмәс, әркинликтики өзидин бәкрәк әнсирәватқан болуши мумкин.

(Әскәртиш: мәзкур мақалидики көзқарашлар апторғила хас болуп, радиомизға вәкиллик қилмайду)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.