Molla sadiq elem kashgheri we cheklen'gen eserler

Essalamu eleykum, hörmetlik "Yoruq sahillar" sehipimizning ixlasmen tingshighuchiliri! bu heptilik programmimizgha kelgininglarni qizghin qarshi alimiz. Qedirlik dostlar! bu heptilik programmimizda silerge aldi bilen 18 - we 19 - esirde yashap ötken katta alim we ölimalirimizdin biri, özining 100 nechche yilliq hayatida musulman Uyghur xelqi üchün öchmes izlar qaldurghan, dangliq alim, teqwadar ölima, tezkire tetqiqatchisi, shundaqla öz wesiyetnamisi arqiliq sélishturma tilshunasliqning atisi hésablinidighan mehmud qeshqirining meqberisini éniq körsitip bergen peziletlik kishi molla sadiq elem axunumni tonushturup ötimiz. Andin pida'iy teyyarlighan: "Bizmu Uyghurmu?" namliq awazliq eserdin behr alisiler.
Muxbirimiz jüme
2012-06-02
Élxet
Pikir
Share
Print


Axirida "Cheklen'gen eserler" sehipimiz boyiche anglitish bérip kéliwatqan "Köz yéshida nemlen'gen zémin" namliq eserning dawamini anglaysiler.

Molla sadiq elem kashgheri

Batur teyyarlidi

Qeshqerlik ataqliq ölima molla sadiq elem kashigheri texminen 1725 - yili qeshqer shehirining yarbagh mehellisidiki molla shah elem axunum atliq meshhur ölimaning a'iliside tughulghan. U deslepki melumatni dadisi shah elem axunumdin we mehellisidiki medrisilerde alghan, kéyin téximu yuqiri örlep oqush üchün dadisining hawalisi bilen qeshqer shehiri döletbagh yézisidiki meshhur bilim merkezliridin bolghan medrise'i hamidiyede oqughan. Bu yerde ereb, pars, tilliri, matématika, edebiyat, tarix, jughrapiye, astronomiye, sheri'et ilmi, tepsir, hedis qatarliqlardin bir qeder sistémiliq bilim ilip, öz zamanidiki közge körün'gen ilim ehli, molla, ölima bolup yétiship, ilmiy kamalet we qelimiy iqtidarni qolgha keltürgen.

Molla sadiq elem özining qur'an kerimini pishshiq bilishi we yuqiri sewiyisi, tepsir ilmidiki mahirliqi, sheri'et qanunlirigha kamil bolushtek artuqchiliqi bilen qeshqer xanliq medrisige muderris, chapan baziridiki jame qedimiyge xatip bolghan bolup, ustazliq salahiyiti bilen iqtidarliq minglighan talibul ilimlerni yétishtürgen, öz zamanidiki tengdashsiz mötiwer ölima süpitide pütkül yette sheher da'iriside möhürdar qazi elem bolghan.

Molla sadiq elem axunum ilim jehette téximu ichkirilep ilmi muhakime we kitab tesnip qilish bilen meshghul bolghan bolup, Uyghur xelqining tarix, edebiyat we exlaq ilmi qatarliq sahelirige zor töhpe qoshqan alimlarning biri.

Eyni dewrdiki qeshqerning hakim bégi mirza osman beg we uning anisi rehimixan aghicha molla sadiq elemning ilmiy melumati, qelem quwwitini körgendin kéyin, uninggha ixlas qilghan we alimgha qeshqer diyaridiki meshhur kishilerning tezkirilirini yézip chiqishini teklip - tewsiye qilghan. Molla sadiq elem hakim we aghichilarning tewsiyisige asasen "Tezkire'i ezizan" (yeni ulughlar tezkirisi) namliq chong hejimlik kitabini yézip chiqqan. Mextum ezem we uning ewladining herxil pa'aliyetliri, eyni waqittiki ijtima'iy hadisiler we xelqning ehwali eks ettürülgen bu kitabning hazir üch xil qolyazmisi bar.

Molla sadiq elem axunum teqwadar islam alimi bolghachqa, özining chongqur islami ilmi we eqil quwwiti arqiliq qur'an kirimi hékmetliri, hedis sherif, islam dinining ehkamlirini keng Uyghur musulmanlirigha chüshinishlik qilip tebligh - ehkam qilish meqsitide islamning asasiy rukniliri we mizanlirini mezmun qilghan halda 1792 - 1793 - yilliri etrapida "Asasul islam" (islamning asasliri) dégen kitabni we yene "Keshful qulub" (dilni achquchi) namliq eserni yézip chiqqan.

Molla sadiq elem axunum üch yil riyazet chékip, 1795 - yilliri etrapida eyni dewrdiki qeshqer hakimi yunus tajibeg ibni iskender begning hawalisi hemde qizghin qollap quwwetlishi arqisida dunya tarixi we islam tarixidiki nopuzluq eserlerning biri bolghan "Tarixi teberi" namliq meshhur eserni "Terjime'i tarixi teberi" namida terjime qilip chiqqan.

U yene iskender begning hawalisi bilen mirza muhemmed heyder koraganning meshhur tarixi esiri "Tarixi reshidi" namliq kitabni pars tilidin eyni dewrdiki qeshqer tili yeni chaghatay Uyghur tili asasida terjime qilip tamamlighan.

Molla sadiq elem axunum yene "Mesililerning jewhiri we eqidiliri", "Yaxshi kishilerning edep - exlaqi", "Insanning qiyapet turqi", "Kesipdarlar risalisi", "Ghar kishilirining tezkiriliri" qatarliq eserlerni yézip qaldurghandin sirt, qur'an kerimining chong hejimlik terjime tepsirini yézip chiqqan we "Mukashiful lughet" (yeni sözlerni yéshish) namliq sélishturma lughetni tüzgen.

Tonulghan islam alimi, meshhur edib molla sadiq elem eqli we maharitining kamalitide turghan mezgilde yeni 1849 - yilliri qeshqerde yüz bergen bir topilangda özining düshmenliri, din we millet asiyliri teripidin qetli qilin'ghan. Uning jesitini shagirt - ixlasmenliri, qeshqer xelqi daghdughiliq halda öz wesiyitige asasen se'id jalalidin baghdadi qebristanigha depne qilin'ghan.

1982 - 1983 - Yilliridin bashlan'ghan ulugh alim mehmud qeshqirining shah esiri "Diwani lughetit türk"ning hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilinish we uning qebrigahini izdesh ilmiy tetqiqat pa'aliyiti jeryanida el ichidiki kitab saqlighuchilar we ilmiy tetqiqatchilar izdep tapqan aptorning "Mesnewi sherif parsi" dégen esiridiki "Wexpename" keng Uyghur jama'itige alim molla sadiq elemning alim - ölimaliq salapitini qayta namayan qilip, uning nami el ichide yene bir qétim tilgha élindi.

Alim molla sadiq elemning bu wexpenamisi mundaq yézilghanidi:

"Hijriye 1252 - yili (miladi 1834 - yilliri) ulugh rejeb éyining 14 - küni sheri'et qanuni asasida qurulghan qeshqer qazi mehkimisining qazisi menki molla sadiq elem shah ela axun oghli shul heqte höjjet qilip möhürümni bastimki, men 114 yashqa kirgen ten durusluq halitim, ilimge bolghan héssiyatim, ishtiyaqim we edeplik keypiyatim bilen meripetning menbesi bolghan, ilim - meripetni mezmun qilghan, alte depterni bir muqawigha tüplep ijtihat qelimi bilen waraqlirigha zinnet bérip yézilghan, qimmet bahaliq altun'gha sétip alghan mülküm bolghan "Mesnewi sherif" namliq kitabimni qeshqerning opal rayoni tagh baghrida süzük bulaq üstide depne qilin'ghan hezriti mewlan, dinning quyashi, hüseyin oghli qelem igisi bolghan mehmud kashgherining mazarigha mutleq wexpe we ebediy sediqe qildim. Bu ulugh edibke (mutleq wexpe qilin'ghan) bu kitabimni edibler bilen ilim erbablirining dinning quyashi hüseyin (oghli) mehmud kashigheri heqqide du'a qilip, musulman ewladliri, millitimizning xelq ammisigha ilim ögitip, ularning toluq peziletlik bolushigha tirishishini ümid qilimen, wexpe qilin'ghan mezkur kitabimgha bash shagirtim molla héyt xelpet binni molla éwezni bashqurghuchi qilip teyinlidim, dep töwende molla sadiq elem öz möhürümni bastim. Mezkur iqrarimning rastliqigha muderris ölima nezer axunum, bash katip abdurehim nizari, noruz katip, turdush katip, turdi sheyx axunum, molla ghojilaq, opaldin zeydin qurulbégi guwahtur.

Bu tarixiy höjjet - yeni "Wexpename"ning élan qilinishi bilen opal diyardiki hezriti molla mazarining ulugh alim mehmud kashgherining qebrigahi ikenliki molla sadiq elemning hörmet - étibari bilen talash - tartishsiz halda ispatlan'ghan bolsa, yene bir tereptin, meshhur alim molla sadiq elemning shek - shübhisiz alim - ölima ikenliki zamanimiz kishiliri arisida namayan bolup, uning eserliri, xet - pütükliri tariximizning tewrenmes heqiqiti üchün qimmetlik pakit boldi. Molla sadiq elem kashigheri yene "Tezkire'i xujekan" (xojilar tezkirisi) dégen eserni yazghan, shundaqla "Ghezel we mesnewiler" dégen esirini bizge qaldurup, özining edebiy talantini namayan qilghan. Uyghur xelqi we keng musulmanlar ammisi molla sadiq elemdin ibaret bu ulugh alimni menggü yad etküsi.

Toluq bet