Муһәммәд әмин буғра (18): хотән қошунлириниң икки сәркәрдиси-әмир абдулла билән әмир нурәхмәтниң шеһит болуши

Мухбиримиз қутлан
2022.10.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Муһәммәд әмин буғра (18): хотән қошунлириниң икки сәркәрдиси-әмир абдулла билән әмир нурәхмәтниң шеһит болуши Хотән қошунлириниң муһим сәркәрдилиридин бири, муһәммәд әмин буғраниң чоң иниси әмир абдулла (шаһ мәнсур) муһапизәтчилири билән биллә. 1933-Йил, йәркән.
Photo: RFA

1932-Йилиниң ахири хотәндә инқилабий йәр асти тәшкилати қурулуп, хотән инқилабиниң тунҗи пай оқи етилғучә, 1933-йили 4-айда хотән ислам һөкүмити җакарлинип, хотән қошунлири ғәрбтә йәркән вә йеңисарғичә болған җайларни азад қилғучә болған җәрянда, икки нәпәр яш сәркәрдиниң қәһриманлиқ иш-излири пүткүл хотән диярида тилларда дастан болған иди. Бу икки нәпәр яш сәркәрдә хотән инқилабиниң рәһбири муһәммәд әмин буғраниң өз инилири, йәни әмир абдулла билән әмир нурәхмәт иди! шу йилларда хотән хәлқи бу икки яш сәркәрдигә еһтирам вә сөйгүсини билдүрүп, әмир абдуллаға “шаһ мәнсур”, әмир нурәхмәткә “әмир саһиб” дегән мубарәк намни беришкән иди.

Хотән қошунлириниң йәнә бир муһим сәркәрдиси, муһәммәд әмин буғраниң кичик иниси әмир нурәхмәт (әмир саһиб). 1933-Йили.
Хотән қошунлириниң йәнә бир муһим сәркәрдиси, муһәммәд әмин буғраниң кичик иниси әмир нурәхмәт (әмир саһиб). 1933-Йили.

Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори алимҗан инайәт әпәнди, хотән инқилабиға даир тарихий мәнбәләргә асаслинип, хотән инқилабиниң икки муһим яш сәркәрдиси-әмир абдулла билән әмир нурәхмәт һәққидә қисқичә мәлумат бәрди.

Истанбул универстети түркият иниститутиниң доктуранти абдулла оғуз әпәнди, 1930-йиллардики хотән инқилабиниң икки муһим яш қәһримани әмир абдулла билән әмир нурәхмәт һәққидә хәлқ арисида ривайәтлик һекайәтләр тарқилип кәлгән болсиму, әмма уларниң һаяти һәққидә язма мәнбәләрниң көп әмәсликини, шуңа бу тоғрилиқ муһәммәд әмин буғраниң “шәрқий түркистан тарихи” намлиқ китабиға мурҗиәт қилишқа тоғра келидиғанлиқини тәкитләйду.

Истанбулдики тәклимакан уйғур нәшриятиниң башлиқи, муһәммәд әмин буғраниң әсәрлирини нәширгә тәйярлиған абдуҗелил туран әпәндиниң илгири сүрүшичә, муһәммәд әмин буғраниң икки инисидин әмир абдулланиң инқилабтин илгирики һаяти һәққидә ениқ мәлуматлар болмисиму, әмма әмир нурәхмәтниң инқилабниң алдида қәшқәрдә мәдрисәдә оқуғанлиқи мәлум икән.

Профессор алимҗан инайәтниң тәкитлишичә, 1932-йилиниң ахирлири муһәммәд әмин буғра хотәндә мәхпий инқилабий тәшкилат қурған вақитта, униң кичик иниси әмир нурәхмәт биринчи болуп бу тәшкилатниң әзаси болған икән. Әмир абдулла билән әмир нурәхмәт, хотәндики муһим урушларниң һәммисидә тилларда дастан болғудәк қәһриманлиқларни көрсәткән икән.

1933-Йилиниң яз айлирида хотән қошунлири ғәрбкә йүрүш қилғанда, әмир абдулла бир қисим әскәрлирини башлап сабит дамолламға һәмраһ болуп қәшқәргә атланған мәлум. Абдулла оғуз әпәндиниң илгири сүрүшичә, кейинчә әмир нурәхмәтму йеңисардики хотән әскәрлириниң қомандани болуп, ма җуңйиниң әскәрлири билән қанлиқ урушларни елип барған.

Әмир абдулла (шаһ мәнсур) қилич тутқан һалда муһапизәтчилири билән биллә йәркән конашәһәрдә. 1933-Йил, йәркән.
Әмир абдулла (шаһ мәнсур) қилич тутқан һалда муһапизәтчилири билән биллә йәркән конашәһәрдә. 1933-Йил, йәркән.

Муһәммәд әмин буғраниң “шәрқий түркистан тарихи” намлиқ китабида илгири сүрүшичә, 1933-йили 3-айниң ахири ма җуңйиңниң әскәрлири йеңисар сепилиға шиддәт билән һуҗум қилиду. Йеңисарни сақлаватқан хотән қошунлириниң қомандани әмир нурәхмәт батурлуқ билән қаршилиқ көрситиду. Йеңисар уруши 20 күндин артуқ давам қилиду. Бу җәрянда йәркәнни мудапийә қилип турған әмир абдулламу әскәр башлап ярдәмгә келиду. Әмма адәм сани көп вә қурал-ярақлири хил болған туңган қошунлири ахири йеңисар сепилини бөсүп кириду. Әмир абдулла билән әмир нурәхмәт батурларчә шеһит болиду. Абдуҗелил туран әпәнди, муһәммәд әмин буғраниң өз дәвридә икки инисиниң йеңисар урушида шеһит болғанлиқидин хәвәр тапқанлиқини, әмма уларниң җәсәтлирини тепип дәпнә қилишниң мумкин болмиғанлиқини әскәртип өтиду.

Абдулла оғуз әпәндиму, муһәммәд әмин буғраниң әсәрлиридики учурларға асасән, әмир абдулла билән әмир нурәхмәтниң йеңисарни қоғдаш урушида қәһриманларчә қурбан болғанлиқини тәкитләп өтиду.

1930-Йиллардики шәрқий түркистан инқилаби ичкий вә ташқий күчләрниң һәмкарлиқи билән бастурулғандин кейин, хотән инқилабиниң икки нәпәр яш сәркәрдиси-әмир абдулла билән әмир нурәхмәтниң қәһриманлиқ иш-излири хотән хәлқи арисида тилларда дастан болуп, ривайәтлик һекайиләргә айланди. Һалбуки, мәйли хотән ислам һөкүмити болсун яки қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити болсун, 1930-йиллардики коммунизмниң һамийси болған советләр иттипақи һөкүмити яки һиндистанни бесип ятқан бүйүк биританийә даирилири вә яки камализм идиеологийәси билән кетиватқан түркийә җумһурийити тәрипидин етирап қилинмиди. Һәтта шу заманларда хотән вә йәркәндә паалийәт елип бериватқан бир қисим явропалиқ сәйяһлар вә миссийонерлар өз хатирилиридә хотән инқилабчилири билән уларниң икки нәпәр яш сәркәрдисини “фанатик исламчилар” дәп қарилиған иди.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди, 1930-йилларниң муһитида мәйли коммумизм лагерини кеңәйтишкә уруниватқан советләр иттипақи болсун яки дин тарқитишни нишан қилған миссийонерлар болсун, исламий кимлик вә әқидини мизан қилған шәрқий түркистан инқилабиға тоғра һәм битәрәп муамилә қилишиниң мумкин әмәсликини тәкитләп өтти.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.