Муһәммәд әмин буғра (43) : “он бир битим” вә “бирләшмә һөкүмәт” тоғрисидики җиддий тартишмилар

Вашингтондин мухбиримиз қутлан тәйярлиди
2024.02.27
exmetjan-qasimi-muhemmed-imin-bughra Муһәммәд әмин буғра (солда) вә әхмәтҗан қасими (солда)
RFA/Kutlan

1945-Йили 10-айда муһәммәд әмин буғра қатарлиқ “үч әпәнди” ләр узун йиллиқ сиясий мусапирәт һаятини ахирлаштуруп вәтәнгә қайтип кәлгәндә, илидики шәрқий түркистан җумһурийитиниң вәкиллири билән гоминдаң мәркизий һөкүмитиниң алаһидә һоқуқлуқ вәкили үрүмчидики ғәрбий бинада сөһбәт үстилигә олтуруш алдида туратти.

Муһәммәд әмин буғра қатарлиқ милләтчиләр гуруһидики сәрхиллар икки тәрәп оттурисидики “тинчлиқ сөһбити” гә қатнаштурулмайду, әмма улар көзәткүчи сүпитидә 8 айға созулған “тинчлиқ сөһбити” ниң һәр бир һалқисиға интайин диққәт қилиду. Болупму муһәммәд әмин буғра, или тәрәп сөһбәт вәкиллириниң манас дәряси бойиға келип болған миллий армийәниң сүр-һәйвитини қалқан қилип, мустәқиллиқ тәлипини, һеч болмиғанда алий мухтарийәт һоқуқини тәләп қилишни үмид қилиду. Һалбуки, “тинчлиқ сөһбити” узунға созулғансери, униң нәтиҗиси буғрани шунчилик үмидсизләндүриду.

1946-Йили 6-айда “он бир бетим” имзалинип, “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт”  тәшкиллиниш алдида гоминдаң мәркизий һөкүмити тәрипидин ройхәткә елинған 25 нәпәр һөкүмәт әзасиниң тизимлики вә конкрет вәзипилири
1946-Йили 6-айда “он бир бетим” имзалинип, “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт” тәшкиллиниш алдида гоминдаң мәркизий һөкүмити тәрипидин ройхәткә елинған 25 нәпәр һөкүмәт әзасиниң тизимлики вә конкрет вәзипилири
Тәйвән дөләтлик тарих сарийи

Америкадики мустәқил тәтқиқатчи таран уйғур әпәнди, буғра башчилиқидики “үч әпәнди” ләрниң илгири гоминдаң мәркизигә сунған шәрқий түркистан үчүн алий мухтарийәт тәләп қилиш лайиһәси билән “он бир битим” дики әмәлий маддилар оттурисида мәлум арилиқниң мәвҗутлуқини тәкитләйду.

Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат институтиниң пирофессори алимҗан инайәт әпәнди, буғра башчилиқидики “үч әпәнди” ләрниң алий мухтарийәт лайиһәси билән “он бир битим” ниң маддилири оттурисида җиддий пиринсипаллиқ мәсилиләр мәвҗут икәнликини; болупму муһәммәд әмин буғраниң өз әслимилиридә икки тәрәп оттурисидики сүлһ келишиминиң конкрет маддилириға болған наразилиқи, әндишиси вә үмидсизликлири ипадә қилинғанлиқини тилға алиду.

Дәрвәқә, 8 айға созулған “тинчлиқ сөһбити” дин кейин, буғра башчилиқидики “үч әпәнди” ләр или тәрәпниң вәкиллири билән бирликтә йеңидин тәшкилләнгән өлкилик биләшмә һөкүмәттә вәзипә алиду. Һалбуки, улар оттурисидики сиясий-идеологийәлик пәрқләр вә вәтәнниң тәқдири мәсилисидә қайси ташқи күчкә тайиниш мәсилисидики ихтилаплар икки гуруһ оттурисидики зиддийәтни күнсайин күчәйтип бариду. Мустәқил тәтқиқатчи таран уйғур әпәнди, гәрчә или инқилабчилири билән “үч әпәнди” ләр оттурисида мәпкурәвий тоқунушлар мәвҗут болсиму, әмма әхмәтҗан қасими билән муһәммәд әмин буғра оттурисидики шәхсий мунасивәтниң алаһидә диққәт чекидиғанлиқини әскәртиду.

1946-Йили 7-айниң 1-күни “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт” ниң әзалири вәзипә тапшурувалғанда, тәмират (қурулуш) назаритиниң назирлиқиға тәйинләнгән муһәммәд әмин буғраму қәсәм берип вәзипә тапшурувалған. Бу униң уйғурчә вә хитайчә икки тилда имза қойған қәсәмнамә һөҗҗити
1946-Йили 7-айниң 1-күни “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт” ниң әзалири вәзипә тапшурувалғанда, тәмират (қурулуш) назаритиниң назирлиқиға тәйинләнгән муһәммәд әмин буғраму қәсәм берип вәзипә тапшурувалған. Бу униң уйғурчә вә хитайчә икки тилда имза қойған қәсәмнамә һөҗҗити
Тәйвән дөләтлик тарих сарийи

1946-Йили 6-айниң башлирида “он бир битим” ниң қошумчә нусхаси имзалинип, арқидинла йеңидин тәшкилләнгән “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт” ниң тәркиби елан қилиниду. Шу йили 7-айниң ахири ғулҗада шәрқий түркистан җумһурийити тарқитиветилип, униң орниға или вилайәтлик валий мәһкимиси тәшкил қилиниду. Муһәммәд әмин буғра хатирәлиридә “он бир битим” ниң нәтиҗисидә қурулған бирләшмә һөкүмәтниң шәрқий түркистан хәлқиниң әң төвән дәриҗидики мухтарийәт тәләплирини капаләткә игә қилалмиғанлиқидин өкүниду.

Бу һәқтә пикир баян қилған алимҗан инайәт әпәнди, худди буғра тәкитлигәндәк, или инқилабиниң нәтиҗисидә қурулған “бирләшмә һөкүмәт” ниң милитарист шең шисәй дәвридә қурулған “бирләшмә һөкүмәт” тин һеч пәрқләнмигәнликини, или инқилабчилириниң худди хоҗанияз һаҗиға охшашла “муавин рәис” лик орун билән қанаәт қилғанлиқини тәкитләйду.

Бир қисим тарихий материяллар вә шаһитларниң әслимилиридә, муһәммәт әмин буғраниң әслидә “он бир битим” дин кейин тәшкилләнгән өлкилик бирләшмә һөкүмәттә әхмәтҗан қасими билән биллә муавин рәисликкә көрситилгәнлики, әмма совет тәрәпниң қарши туруши билән униң орниға бурһан шәһидиниң алмаштурулғанлиқи тилға елиниду. Мустәқил тәтқиқатчи таран уйғур әпәнди, бу әһвалниң тәйвән дөләтлик тарих сарийида йеқинқи йилларда мәхпийәтлики бикар қилинған гоминдаң дәвридики бир қисим архип һөҗҗәтлири арқилиқ йәниму илгирилигән һалда дәлилләнгәнликини илгири сүриду.

Гоминдаң һәрбий истихбаратиниң хадими вән суң тәрипидин 1948-йили 5-айниң 12-күни җяң кәйшигә йолланған мәхпий доклатниң бир бети. Униңда 1946-йили 6-айда или тәрәпниң муһәммәд әмин буғрани “өлкилик бирләшмә һөкүмәт” ниң муавин рәисликигә көрсәткәнлики, әмма совет иттипақиниң қәтий қарши туруши билән униң орниға бурһан шәһидини алмаштурушқа мәҗбур болғанлиқи тилға елинған.
Гоминдаң һәрбий истихбаратиниң хадими вән суң тәрипидин 1948-йили 5-айниң 12-күни җяң кәйшигә йолланған мәхпий доклатниң бир бети. Униңда 1946-йили 6-айда или тәрәпниң муһәммәд әмин буғрани “өлкилик бирләшмә һөкүмәт” ниң муавин рәисликигә көрсәткәнлики, әмма совет иттипақиниң қәтий қарши туруши билән униң орниға бурһан шәһидини алмаштурушқа мәҗбур болғанлиқи тилға елинған.
Тәйвән дөләтлик тарих сарийи

1948-Йили гоминдаң истихбарат хадимлириниң җяң кәйшигә йоллиған мәхпий доклатида, 1946-йили “он бир битим” имзалинип, “шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт” тәшкил қилиниш алдида, или тәрәпниң әслидә муһәммәд имин буғрани муавин рәисликкә көрсәткәнлики, әмма совет иттипақиниң қаттиқ қарши туруши нәтиҗисидә муһәммәд әмин буғраниң орниға “совет тәрәпкә ишәнчлик әрбаб” һесабланған бурһан шәһидиниң алмаштурулғанлиқи, буниң билән муһәммәд әмин буғраниң өлкилик тәмират назаритиниң назири болуп қалғанлиқи баян қилинған.

 (Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.