Муһәммәд әмин буғра (2): вәтән қайғусини йүклигән “хиялчан бала”

Мухбиримиз қутлан
2021.12.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
muhemmet-imin-bughra.jpg Муһәммәдимин буғра(алдинқи рәт оң тәрәптә қара кийимлик) хотәнниң өлимаси билән. 1933-Йили хотән.
http://en.wikipedia.org

20-Әсир уйғур тарихидики бүйүк шәхсийәт-муһәммәд әмин буғра өзиниң бир өмүрлүк күрәш һаяти вә кейинкиләргә қалдурған мәнивий мираслири билән һелиһәм кишиләр қәлбидә хатирилинип кәлмәктә. Муһәммәд әмин буғраниң һаяти вә кишилики һәққидә пикир баян қилған профессор алимҗан инайәт әпәнди униң көп қирлиқ шәхс, йәни “миллитимиз йетиштүргән даңлиқ сиясийон, инқилабчи, тарихчи, шаир, язғучи вә җамаәт әрбаби,” икәнликини тәкитләйду.

Шәрқий түркистан вәхпиниң сабиқ баш катипи һамидхан гөктүрк әпәндиму мәрһум муһәммәд әмин буғраниң өз заманисида “даңлиқ диний алим вә мудәррис, 1930-йиллардики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң рәһбәрлиридин бири вә һәрбий қомандан, шәрқий түркистан тарихи һәққидә тунҗи қетим системилиқ әсәр язған тарихчи, шундақла муһаҗирәттә йүрүтүлгән шәрқий түркистан миллий муҗадилә һәрикитиниң рәһбәрлиридин бири,” икәнликини илгири сүриду.

Муһәммәд әмин буғраниң өз һаяти һәққидә қалдурған язмилирида униң балилиқ һаятиға даир учур вә мәлуматлар көп әмәс. Әмма у “шәрқий түркистан тарихи” намлиқ китабида, “сиясий һаятим” намлиқ хатирисидә вә 1952-йили истанбулда нәшир қилдурған “шәрқий түркистаниң тарихи, җуғрапийәси вә һазирқи әһвали” намлиқ китабчисида, өзиниң есини тапқан балилиқ чағлиридин башлапла мунқәрз вәтининиң тәқдиридин чоңқур қайғуланғанлиқи, һәр тәрәптин үмид нури издәнгәнлики вә кичик турупла зиммисигә “вәтән қайғуси” ни йүдивалған “хиялчан бала” болғанлиқини тилға алиду.

У шу йиллардики азаблиқ һессиятини мундақ баян қилиду: “оң вә солни пәрқ етәлигүдәк болған чеғимдин тартип, хитай әмәлдарлириниң шәрқий түркистан хәлқигә қиливатқан зулум вә һәқсизлиқлирини, шундақла хәлқимниң хорлиниватқанлиқини көрүп, көп ечинмақта идим. Буларниң тәсиридин нурғун кечиләрдә уйқусиз вә вәсвәсиләр билән таң атқузаттим. Йешим кичик, әқлим йетишмигән, өзүм тәҗрибәсиз вә маддий җәһәттин йоқсул идим. Дәрдимни аңлитидиған кишим йоқ иди. Қисқиси, 15 йешимдин тартип, хитай зулумиға қарши нәпрәт һесси, миллитим вә вәтинимниң һалиға қайғуруш кәйпияти көңлүмдә чоңқур орун алған иди. Бу һессиятниң һәйдәкчиликидә миллитимниң тарихини өгиниш, дуня милләтлириниң қәдимий вә заманивий тарихлирини тәтқиқ қилиш зоқи көңлүмдә күндин-күнгә қуввәтләнмәктә иди. Әпсуски, муһитимда маңа бу саһәдә тәрбийә беридиған кишиләр йоқ иди.”

Дәрвәқә, муһәммәд әмин буғра туғулған йилларда пүтүн дуняда, болупму шәрқ әллиридә кона бир дәвр аста-аста чөкиватқан, йеңи дәврниң упуқ нури көтүрүливатқан бир заман иди. Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори алимҗан инайәтниң сөзи билән ейтқанда: “бу дәврдә шәрқий түркистан тупрақлириға өз тәсирини көрситиватқан мәнчиң импирийәси, чар русийә импирийәси, бүйүк биританийә импирийәси вә осман импирийәси чөкүшкә йүзләнгән болсиму, әмма техичә өрүлмигән иди. Уларниң оттурисида җиддий шәкилдә тиркишиш вә тәсир даирә талишиш риқабәтлири йүз беривататти. Ичкий җәһәттин ейтқанда, уйғур хәлқи бекинмичилик вә мунқәрзликниң дәрдини тартивататти. Узун йиллар давам қилған җаһаләт, мустәбит реҗим вә дунявий өзгиришләрниң сиртида қелиштәк қисмәт уйғур хәлқини еғир дәриҗидә һалсиратқан иди.”

Профессор алимҗан инайәт йәнә муһәммәд әмин буғра туғулған вә балиқ дәври өткән 20-әсирниң дәсләпки чарикидики шәрқий түркистанниң иҗтимаий реаллиқини, татар җәдидчи мухбири ноширван яушефниң “алтәшәһәр мәктублири” намлиқ хатирилири билән адил һекмәт бәйниң “асияда бәш түрк” намлиқ китабидин ениқ көривалғили болидиғанлиқини тәкитләйду. У: “мәйли абдуқадир дамоллам болсун яки муһәммәд әмин буғра болсун, уйғур хәлқиниң әнә ашу иҗтимаий чөкүш дәвридә дуняға кәлгән,” дәйду.

Абдулла оғуз әпәнди мәрһум муһәммәд әмин буғраниң җийәни мәрһум доктор яқуп буғраниң нәврисидур. У һазир истанбул университети түркият иниститутида докторлуқ илмий унвани үчүн оқумақта. У мәрһум муһәммәд әмин буғра дуняға келиштин 20 нәччә йиллар илгири мәнчиң сулалисиниң шәрқий түркистанни ишғал қилип, арқидинла “шинҗаң өлкиси” ни тәсис қилғанлиқини, буниң нәтиҗисидә пүткүл уйғур хәлқиниң мунқәрзлик вә ассимилатсийә қисмитигә дучар болғанлиқини әскәртип өтиду.

У мәнчиң сулалиси шәрқий түркистанни иккинчи қетим ишғал қилғандин кейин, үрүмчидики “омумий валий” вә илида турушлуқ “или җяңҗүн мәһкимиси” арқилиқ пүткүл шәрқий түркистанни идарә қилғанлиқини, җәнубтики вилайәт-наһийәләрни дотәй-амбалларниң қоли арқилиқ техиму мустәбит усулда контроллуққа алғанлиқини, шәрқий түркистанда миллий вә диний кимликни күчәйтидиған һечқандақ бир һәрикәткә йол қоймиғанлиқини тәкитләп өтиду.

Абдулла оғуз әпәнди, муһәммәд әмин буғра есини билгән вақитлиридин башлап шәрқий түркистан хәлқи дучар болған бу зулмәтлик қисмәттин қаттиқ азабланғанлиқи, чарәсизликтин қәлби пучланғанлиқи вә чиқиш йоли тепиш үчүн тинимсиз издәнгәнликини илгири сүриду.

Шиветсийәдики уйғур зиялийлиридин абдушүкүр муһәммәт әпәндиму бу һәқтә пикир баян қилип, муһәммәд әмин буғраниң мәнчиң импирийәси зәипләшкән, униң шәрқий түркистандики һөкүмранлиқи ахириқи һәлқумиға келип қалған йилларда дуняға кәлгәнликини, кичикидин башлапла сәбий қәлбигә вәтән оти туташқан бу “хиялчан бала” ниң мунқәрз хәлқиниң қутулуши үчүн “ғәм йейиш” кә башлиғанлиқини тәкитләйду.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт