Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (19)

Мухбиримиз қутлан
2019-01-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин һәққидә «шинҗаң гезити» ниң 1958-йили 11-айниң 29-күни елан қилинған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» сәрләвһилик баш мақалиниң бир бөлики.
Низамидин һүсәйин һәққидә «шинҗаң гезити» ниң 1958-йили 11-айниң 29-күни елан қилинған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» сәрләвһилик баш мақалиниң бир бөлики.
Jur’et Nizamidin teminligen

Он тоққузинчи қисим: «хитай компартийәси хитайларниң партийәсидур»

1958-Йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» гә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» сәрләвһилик баш мақалида мәрһум низамидин һүсәйинниң «җинайәт» лири 8 мавзу бойичә бирму бир көрситип өтүлгән иди. Хитай компартийәси өз дәвридә мәрһум инқилабчи, әдиб вә тарихчи низамидин һүсәйингә дөңгигән бу бир қатар аталмиш «җинайәт» ләрниң аридин 60 йил өткән бүгүнки күндә заминимиздики уйғур сәрхиллиригиму охшашла артиливатқанлиқи һәмдә бу сәвәблик җазалиниватқанлиқи мәлум болмақта.

Мәрһум дадисиниң бир қисим шәхсий материяллири вә архиплирини йошурунчә сақлап, уни өзи билән биллә америкиға елип кәлгән кәлгән җүрәт низамидин дадисиниң әйни вақитта учриған еғир қисмәтлирини қолидики қолидики архипларға тайинип баян қилди. У «шинҗаң гезити» ниң буниңдин 60 йил бурунқи саниға бесилған низамидин һүсәйинниң аталмиш «җинайәт» лири һәққидики баш мақалидин муну қурларни оқуп өтти:

«Җуңгода миллий мәсилини һәл қилишниң бирдин-бир вә әң тоғра чариси миллий территорийәлик аптономийә сияситини әмәлгә ашуруштин ибарәт. Лекин оңчи низамидинниң түп ғәризи вәтәнниң бирликини парчилаш болғанлиқтин, у коммунистик партийәниң миллий сияситигә вә партийә рәһбәрликигә қарши чиқти. Азадлиқтин кейин коммунистик партийә рәһбәрликидә аптоном районимизда наһайити көп санда миллий кадирлар йетиштүрүлди, һәр дәриҗилик рәһбирий орунларға көп санда миллий рәһбирий кадирлар қоюлди. Улар партийә рәһбәрликидә түрлүк хизмәтләргә мәсулийәтлик билән башчилиқ қилмақта. Тәбиийки, миллий кадирларниң инқилабқа қатнашқан вақти қисқа болғанлиқтин уларниң инқилабий хизмәт тәҗрибисиму кәм. Шуңа улар һәр вақит партийәниң үзлүксиз ярдәм беришигә, хәнсу коммунистлириниң вә тәҗрибилик хәнсу кадирларниң давамлиқ ярдәм берип, һәмкарлишишиға моһтаҗ. Лекин оңчи низамидин бу әмәлий һәқиқәттин көз юмуп, хәнсу коммунистлириниң рәһбирий орунларда турушиға, миллий рәһбирий кадирларға һәмкарлишип инқилабий ишларниң техиму яхши орунлинишиға қарши чиқип, ‹барлиқ һоқуқ хәнсу коммунистлириниң қолида', ‹җәнубта идариләрниң, һәтта миллий ашхана, бағчә, қираәтхана вә башқиларниң һәммисиниң дегүдәк башлиқи хәнсу' дәп валақлиди. У йәнә партийәгә садиқ миллий рәһбирий кадирларни ‹хәнсуларниң сизиқидин чиқмайдиғанлар', ‹хәнсуларға вакалитән бизни идарә қилидиғанлар', ‹хитайпәрәстләр', ‹миллитини сатқанлар' дәп һақарәтлиди. Ишчи-деһқанлар ичидин өстүрүлгән миллий рәһбирий кадирларни болса ‹қаранчуқлар', ‹билимсизләр' дегәндәк зәһәрлик тиллар билән сөкүп йүрди. У партийәмизниң кадирлар қошунини қизиллаштуруш сияситигә очуқтин-очуқ қарши чиқип, ‹миллий кадирлар барлиқ кадирларниң 80-90 пирсәнтини тәшкил қилиши лазим' дәп җөйлүди.»

Хитай даирилири йәнә низамидин һүсәйинниң «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» икәнликиниң испати сүпитидә униң «шинҗаң гезити» дики тәһрирлик орнидин пайдилинип, мақалә-әсәрләрдин «партийә рәһбәрлики» гә даир сөз-җүмлиләр билән баянларни кесип чиқиривәткәнликини көрситиду. Шундақла низамидин һүсәйинниң хитай компартийәсиниң милләтләр сияситигә түптин қарши икәнликини илгири сүриду.

Мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң компартийәниң «миллий территорийәлик аптономийә» сияситигә қарши чиққанлиқи, болупму аптоном район қурулғандин кейин «чоң хәнзучилиқниң йәнила давамлишип уйғур тил-йезиқиниң етибарға елинмиғанлиқи, аптономийәниң қуруқ бир шәкил болуп қалғанлиқи» һәққидики пикир-қарашлири «җинайәт» сүпитидә көрситилгән.

Мәзкур баш мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң охшимиған орун вә сорунларда «1949-йилидин буян уйғур тарихи бурмиланди, йәрлик асарә-етиқиләр вәйран қилинди, уйғур тил-йезиқидики тарихий вәсиқиләр йиғивелинди яки көйдүрүветилди,» дәп йүргәнлики «җинайәт» сүпитидә санап өтүлгән:

«Әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин азадлиқтин кейин вә аптоном районимиз қурулғандин кейин һакимийәт орунлирида, идарә, җәмийәт вә мәктәпләрдә миллий тил-йезиқниң асасий орунға өткәнликидин көз юмуп, ‹уйғур тили вивискилардила бар, ички җәһәттә йоқ', ‹уйғурчә хәт-чәкләр инавәткә елинмайду', ‹җайларниң исимлири өзгирип кетип бариду' (хәнсулишип кәтти демәкчи) дәп валақлиди. Азадлиқтин кейин партийә рәһбәрликидә һәр милләт хәлқиниң шәкли миллий, мәзмуни сотсиялистик мәдәнийити гүлләп-яшнимақта, җүмлидин һәр милләт хәлқиниң тарихий асарә-әтиқилири, илмий ядикарлиқлирини топлаш-тәтқиқ қилиш вә муһапизәт қилиш ишлириға алаһидә етибар берилмәктә. Лекин оңчи низамидин һәммигә мәлум болған бу бир һәқиқәтни инкар қилип, ‹азадлиқтин кейин илмий, тарихий әсәрләр зор йоқитишқа учриди', ‹асарә-әтиқиләрни чәткә елип кетип бариду' дәп валақлиди. Бир қисим реаксийон китабларниң вә пан-туркизм китаблириниң йиғивелинғанлиқиға, хәлқимиз тәрипидин көйдүрүп ташланғанлиқиға нарази болуп, ‹тарихий китаблар көйдүрүлди, уйғурларниң тарихий әсәрлирини көйдүрди дегән сөз-уйғурларни көйдүрди дегән сөз' дәп капшиди.»

Мәзкур баш мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң «хитай көмпартийәсиниң түп характеригә һуҗум қилғанлиқи вә һақарәт қилғанлиқи, буниң кәчүргили болмайдиған бир җинайәт икәнлики» оттуриға қоюлған:

«Мәлумки, җуңго коммунистик партийәси-җуңгодики һәр милләт хәлқиниң бәхт-саадитигә, мәнпәәтигә вәкиллик қилғучи, җуңго ишчилар синипиниң авангарт әтритидур. Лекин оңчи низамидин партийәмизниң һәр милләт хәлқиниң һоқуқ-мәнпәәтлиригә вәкиллик қилалайдиғанлиқини инкар қилип, җуңго коммунистик партийәсини «хәнсуларниң партийәси» дәп атиди; ишчилар синипиниң инқилабтики авангартлиқ ролини инкар қилип, ‹җуңгода ишчилар синипи аз турса, немә үчүн партийә деһқанлар партийәси болмайду?' дегән мәсилини оттуриға қоюп, партийәниң түп характеригә һуҗум қилди.»

Мақалидә йәнә низамидин һүсәйинниң 1950-йилларниң башлирида хитай компартийәси тәрипидин бастурулған уйғур байлар, диний затлар вә бир қисим сиясий сәрхилларға «чапан япқанлиқи» вә «партийәниң миллий сияситигә қарши чиққанлиқи» көрситип өтүлгән:

«Әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин өзиниң вәтинимизниң бирликини парчилаш, партийә рәһбәрликини ағдуруш вә ‹мустәқил шәрқий түркистан қуруш' ғәризини ишқа ашуруш үчүн һәмишә реаксийон синиплар вә әксийәтчиләрниң мәйданида туруп, шуларниң йиғисини йиғлап, кәлди. У әксилинқилабчиларниң, болупму өз миллити ичидин чиққан реаксийонларниң бастурулғанлиқиға нарази болуп, ‹гоминдаң вақтидики бир қисим әмәлдар хәнсулар һелиму кадир болуп хәлқни езиватиду, гоминдаң вақтида хәнсу әмәлдарларниң буйруқини иҗра қилған миллий әмәлдарлар қамақта йетиватиду' дегән ойдурмини көтүрүп чиқти. Вәһаләнки, партийәмиз әксилинқилабчиларни бесиқтурушта униң қайсий милләттин болушидин қәтийнәзәр, кимдә җинайәт болидикән, шуниңға лайиқ түрдә җаза бәргән иди.»

Мақалида йәнә низамидин һүсәйинниң 1950-йилларда уйғур диярида қизил хитай һакимийитигә қарши көтүрүлгән түрлүк қаршилиқ һәрикәтлирини «миллий қозғилаң», «миллий инқилаб» дәп тәсвирлигәнлики, пурсәт тапсила чәтәлдә хитайға қарши паалийәт елип бериватқан муһәммәдимин буғра вә әйса бәг қатарлиқ «кона маркилиқ пантүркист» ларниң тәшвиқатини қилғанлиқини қаттиқ әйибләнгән:

«У йәнә бәзи помешчик, бай деһқанларниң вә әксилинқилабчиларниң туғдурған реаксийон вәқәлирини җениниң баричә махтап, ‹миллий инқилаб', ‹тоғра һәрикәт' дәп җар селиш билән мундақ реаксийон вәқәләрниң техиму улғийишини үмид қилди. Бу хил җинайи вәқәләрни туғдурған реаксийонларниң хәлқ тәлипи бойичә җазаланғанлиқиға нарази болуп, ‹наһәқ болуп кәтти' дәп җөйлүди. У җәнубий шинҗаңда мухбирлиқта болған вақитлирида қәйәрдә партийәгә, сотсиялизмға қарши реаксийон һәрикәт йүз бәргән болса, дәрһал шу йәргә берип, әһвал игиләш билән реаксийонларниң сөз-һәрикитини шәһәрму-шәһәр көтүрүп йүрүп махтиди.

Оңчи низамидин олтурса-қопса, азадлиқ арписида шинҗаңдин қечип кәткән империализм җасуслири вә пантүркист имин, әйсаларни махтап, бу хаинларниң империалистлар үчүн ишләватқанлиқини ‹шәрқий түркистан үчүн' дәп җар селиш билән шуларниң депиға уссул ойниди.»

(Давами бар)

Толуқ бәт