Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (20)

Мухбиримиз қутлан
2019-02-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин әпәнди аяли мәсумхан вә оғли җүрәт билән. 1960-Йиллар.
Низамидин һүсәйин әпәнди аяли мәсумхан вә оғли җүрәт билән. 1960-Йиллар.
Jür’et nizamidin teminligen

Йигирминчи қисим: «муһәммәтимин буғраға четилған пантүркист»

Мәрһум низамидин һүсәйинниң делоси 1958-йилидики йәрлик милләтчиликкә қарши күрәшниң долқунида бастурулған миңлиған уйғур сәрхиллириниң қисмәтлири ичидики әң ечинишлиқ вә әң узун мәзгил сазайи қилинған делоларниң бири иди.

1958-Йили 11-айниң 29-күнидики шинҗаң гезитигә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» сәрләвһилик баш мақалә әйни вақитта уйғур дияридики идарә-җәмийәтләрниң йиғинлирида айларчә оқулуп, низамидин һүсәйинниң аталмиш «йәрлик милләтчилик җинайәтлири» күрәшкә тартилған иди.

Хитай компартийәси уйғур диярини идарә қилған дәсләпки 10 йилда «сотсиялистик өзгәртиш» дегән намда хусусий игиликни әмәлдин қалдуруп, шәхсләрниң йәр, мал-мүлүк вә барлиқ байлиқ мәнбәлирини дөләт игиликигә өткүзүвалған иди. Тез сүрәттә йолға қоюлған коммуналаштуруш вә «чоң сәкрәп илгириләш» шамили ахири хитай бойичә зор қәһәтчиликни кәлтүрүп чиқирип, милйонлиған инсанларниң ачлиқтин өлүшигә сәвәбчи болған иди. Мәзкур мақалиниң бәшинчи бөликидә низамидин һүсәйинниң аталмиш «копиратсийәләштүрүш» вә «сотсиялистик өзгәртиш» кә қарши туруп, хитай компартийәсиниң уйғур дияридики сиясәтлиригә һуҗум қилғанлиқи қаттиқ тәнқид қилинған.

Җүрәт низамидин 1958-йилидики «шинҗаң гезити» гә бесилған мәзкур мақалидин дадиси низамидин һүсәйин һәққидики муну қурларни оқуп өтти:

«Аптоном районимиз мол йәр асти байлиқлириға игә бир җай. Лекин буни ачқудәк малийә, адәм вә техника күчимиз болмиғанлиқтин бу байлиқлар әсирләрдин бери йәр астида ятқан иди. Пәқәт азадлиқтин кейинла мәркәз вә хәнзу хәлқиниң ярдими астида йәр асти байлиқлири ечилип, һәр милләт хәлқиниң мәнпәәти үчүн ишлитилди вә шинҗаң санаити зор дәриҗидә тәрәққий қилди. Лекин оңчи низамидин йәр асти байлиқлириниң ечилишиға қарши туруп ‹шинҗаңниң иқтисадий байлиқлири вә сансиз қезилма байлиқлар ичкиригә тошулуп кетиватиду' дәп җөйлүди. Шинҗаңдики һәр милләт хәлқи ләнҗо-шинҗаң төмүр йолиниң келишини арзу қилип, бу төмүрйол кәлсә шинҗаңниң санаәт, йеза-игилик тәрәққияти техиму тез илгириләйду дәп тонуватқан бир мәзгилдә, оңчи низамидин ‹төмүр йол шинҗаңға балайиапәт елип келиду', ‹төмүр йолниң келиши адәм деңизиниң шинҗаңға тешиши' дәп вайсиди.»

Шу қетимлиқ нәччә айға созулған күрәш йиғинида низамидин һүсәйингә «өзи ‹шинҗаң гезити' дә ишләп туруп әтрапиға шайка топлап, партийәниң гезиткә болған рәһбәрликини елип ташлашқа, гезитниң сиясий йөнилишини өзгәртишкә урунған» дегән қалпақлар кийдүрүлгән:

«Паш болған нурғун материяллар шуни көрсәттики, әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин хели узундин буян партийәниң гезиткә болған рәһбәрликини елип ташлаш, гезитниң сиясий йөнилишини өзгәртиш йолида ашкара вә йошурун һалда суйиқәст ишләп кәлгән вә уйғур тәһрир бөлүмидә бирмунчә җинайи һәрикәтләрни елип барған. У ‹ечилиш' вә ‹сайраш' мәзгилидә уйғурчә ‹шинҗаң гезити' ни хәнзучә гезитниң ‹тәрҗимиси' дәп валақлаш билән ‹уйғурчә гезитниң имами хәнзучә гезит', ‹уйғурчә шинҗаң гезити мустәқил чиқиши керәк' дәп җөйлүди. Гезитчилик ишида партийә рәһбәрликигә қәтий бойсунған, хәнзу рәһбирий кадирлар билән йеқиндин һәмкарлишип иш елип барған партийәлик рәһбирий йолдашларни ‹хәнзучә гезиткә бутқа чоқунғандәк чоқуниду' дәп һақарәтлиди. У йәнә ‹гезиттә уйғур тили бузуп ишлитиливатиду' дәп җар салди. У йәнә партийәниң түрлүк йолйоруқ, йөнилиш, сиясәтлириниң гезиттә елан қилинип турушиға қарши чиқип, ‹бундақ қилиш миллий авазни, мухбирларни боғуш болиду', ‹гезит хәнзу пурап туридиған болди' дәп төһмәт қилди.»

Мақалидә йәнә низамидин һүсәйинни «уйғурчә ‹шинҗаң гезити' ниң утуқлирини йоққа чиқиришқа урунди, гезитханини оңчи вә йәрлик милләтчиләрниң увисиға айландуруш хам хиялида болди,» дәп әйиблигән.

Низамидин һүсәйингә қарши елип барған күрәш йиғинида йәнә униң «ялғуз җуңго компартийәсигила қарши туруп қалмай, бәлки йәнә хәлқара сотсиялизм лагериға, җүмлидин советлар иттипақиғиму чиш-тирниқи билән қарши икәнлики» оттуриға қоюлған:

«Әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин ялғуз бизниң дөлитимизгә, җаниҗан коммунистик партийәмизгә, сотсиялизмға һуҗум қилипла қалмастин, пүтүн дуня тинчлиқиниң түврүки вә әң йеқин достимиз совет иттипақиға, совет иттипақи башчилиқидики сотсиялизм лагериғиму ғалҗирлиқ билән шалини чечип һуҗум қилди. Мәлумки, совет иттипақидики һәр милләт әмгәкчилири улуғ өктәбир инқилабидин кейин совет иттипақи коммунистик партийәсиниң рәһбәрликидә вә улуғ рус хәлқиниң қериндашлиқ ярдими астида дуняда әң бәхтияр вә тәрәққий тапқан сотсиялистик милләтләргә айланди. Лекин әшәддий оңчи низамидин бу очуқ һәқиқәттин йүзсизләрчә көз юмуп, ‹совет иттипақи ассимилятсийәниң биринчи түврүки, у йәрдики аз санлиқ милләтләр һәм уларниң әнәнилири йоқап кетип бариду' дәп җар салди.»

Мақалидә низамидин һүсәйинниң совет иттипақидәк коммунизм лагериниң паравозиға қарши туруп, «америка вә әнглийә қатарлиқ империалистларға һәвәс қилғанлиқи» вә уларниң аталмиш «демократийәси» гә чоқунғанлиқи тәнқид қилинған:

«У өз үмидини 3-дуня урушиға бағлап кәлгән вә ‹3-дуня уруши болуп қалса, империализм лагери йеңиду, биз шу чағда мустәқил дөләт болимиз' дәп иғва тарқитип йүргән. Дуня хәлқиниң қаттиқ бесими астида әнглийә империализминиң тунис вә маракәшләргә мустәқиллиқ беришигә мәҗбур болғанлиқини бурмилап, ‹бу әнглийәниң мәртлики' дегән. Шундақла у әркинлик вә демократийәниң явуз дүшмини а қ ш ниң ‹демократийәси' ни махтап ‹биздиму америкичә демократийә қолланса болмамдиғанду?' дәп һәсрәтләнгән. Демәк, әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидинниң совет иттипақиға вә сотсиялистик лагерға өчмәнлик билән қарап империализмни махтап йүргәнликиму униң ‹мустәқиллиқ' идийәси билән бир туташ.»

Мәзкур мақалидә йәнә низамиди һүсәйинниң «туғулушидин тартип таки 1958-йилиға қәдәр өзгәрмәс йәрлик милләтчи болғанлиқи, униң 1940-йилларда сахта тарих ясап өзини ташқорған инқилабиға қатнашқан бир инқилабчи қилип көрсәткәнлики, әмәлийәттә униң муһәммәтимин буғра вә чиңгизхан дамоллидин дәрс алған әшәддий пантүркист икәнлики» дәк аталмиш «җинайәт» лири бирму-бир санап өтүлгән:

«Униң бу реаксийонлиқиниң тарихий йилтизи бар иди. Әслидә оңчи низамидинниң аилә келип чиқиши бай чарвичи болуп, һазирғичә өз тәркибини йошуруп кәлгән. У 1948-йилидин азадлиққа қәдәр шинҗаң дарилфунунида оқуған вақтида империализм җасуслири вә әшәддий пантүркистләрдин хаин мәмтимин, чиңгизхан дамолла, ибраһим мутиий қатарлиқ реаксийонларниң пантүркизмлиқ тәрбийәсини алған вә уни өзигә чоңқур өзләштүргән. У шундин башлапла пантүркистләрниң депиға уссул ойнап, шуларниң ялақчисиға айланған. Шу йиллири дарилфунун оқуғучилири ичидә милләтчиләр вә хәлқчиләр дегән икки гуруһ шәкилләнгән болуп, оңчи низамидин милләтчиләр гуруһидики ғалҗирларниң бири. Оқуғучилар ичидә пантүркизмниң җарчиси вә имин, әйсаларниң думбақчиси болуп, хәлқчил күчләргә актип қарши турған. У азадлиқтин кейинму пантүркист устазлириниң реаксийон тәрбийәсини йүрикидә сақлап, пурсәт тапсила вәтинимизниң бирликини парчилаш йолида һәрикәтлинип кәлгән.»

Мақалиниң ахирида йәнә низамидин һүсәйинниң 1949-йилидин кейин өзиниң «келип чиқиши вә әксийәтчил маһийитини йошуруп, ‹шинҗаң гезити' гә хизмәткә орунлишивалғанлиқи, сахта тарих ясап өзини 1940-йилларда ташқорған инқилабиға қатнашқан бир инқилабчи қилип көрсәткәнлики вә шундақла шинҗаңға азадлиқ армийәниң киришигә қарши турғанлиқи» дәк бир қатар «гунаһ» лири оттуриға қоюлған.

(Давами бар)

Толуқ бәт