Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (28)

Мухбиримиз қутлан
2019-04-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин әпәнди хитай түрмисидин қечип йүргән йиллирида. 1960-Йиллар.
Низамидин һүсәйин әпәнди хитай түрмисидин қечип йүргән йиллирида. 1960-Йиллар.
RFA/Qutlan

Йигирмә сәккизинчи қисим: қарақилчин түрмисидики тузақ

Уйғур диярини «мәдәнийәт инқилаби» ниң қара қуюнлири қаплиған 1960-йилларниң ахирлирида мәһбус низамидин һүсәйин маралбешидики қарақилчин түрмисидә һаятидики әң қабаһәтлик йилларни өткүзиду. Һәр дәқиқидә көзигә өлүм көрүнүп турған ашу қийин мәзгилләрдә хорлуқ, қийнақ вә инсан ғуруриниң дәпсәндә қилиниши униң ирадисини хоритиду. Әмма һаяттики әң қийин синақлар билән тавланған бу инсан қәйсәрлик билән: «яқ, мән яшишим керәк! , мән күрәш қилишим керәк» дәп өз-өзигә хитаб қилиду.

Мәһбус низамидин әпәнди қарақилчин түрмисидин илгири-кейин болуп икки қетим қачиду, әмма һәр икки қетимда тутулуп қалиду. У түрмигә қайтуруп елип келингәндин кейин узун мәзгилгичә ялғуз йәр асти камириға солап қоюлуш, ач қалдуруш вә тән җазасиға учраштәк еғир җазаларға тартилиду. У шу йиллардики мушәққәтлик кәчмишлирини һаятиниң ахирқи йиллирида үрүмчи 3-түрмисидә йезип қалдурған әслимисидә тәпсилий баян қилип өтиду.

Изчи һәбибулла халиқ 1990-йилларниң оттурилирида низамидин һүсәйин әпәнди билән йеқин мунасивәттә болған шагиртлириниң биридур. Нөвәттә германийәдә сиясий панаһлиқ илтимаси сунған һәбибулла халиқ 1995-йили мәрһум тарихчи турғун алмас қатнашқан бир сорунда низамидин һүсәйин әпәндиниң қарақилчин түрмисидики кәчмишлирини сөзләп өткәнликини тилға алиду. Униң дейишичә, 1960-йилларниң ахирлирида қарақилчин түрмә даирилири мәһбус низамидин һүсәйинни көздин йоқитиш үчүн инчикә пиланланған бир тузақ қуриду.

Маралбешидики қарақилчин түрмә башқуруш идариси юқиридин кәлгән мәхпий көрсәтмә бойичә «түрмидин қечип давамлиқ иш терийдиған әшәддий йәрлик милләтчи» низамидин һүсәйинни мәлум бир баһанә билән уҗуқтурувәтмәкчи болиду. Низамидин һүсәйин үчинчи қетим йәнә қечишқа һазирлиниватқанда қарақилчин түрмә даирилири бир йиргинчлик тозақни пиланлап, уни түрмидила көздин йоқатмақчи болиду.

Мәһбус низамидин һүсәйин бу ишлардин пүтүнләй хәвәрсиз һалда түрмидики башқа мәһбуслар билән бирликтә түрмә сепили сиртидики көктатлиққа ишлигили елип чиқилиду. Түрмә қаравуллири пилан бойичә уни мәқсәтлик һалда көктатлиқниң мәхсус бир қирида ишләшкә орунлаштуриду. Низамидин әпәнди қолидики отиғуч билән ява от-чөпләрни оташқа башлайду. Узун өтмәйла көктатлиқ қириға дөвиләнгән топа арисидин йоған бир нәрсә униң отиғучиға урулиду. У топини колап ечип, буниң көмүлгили узун болмиған бир кишиниң каллисини икәнликини көриду. Дәл шу вақитта түрмә қаравуллири йопурулуп келип низамидин әпәндини нәқ мәйданда бағлап елип маңиду вә уни ялғуз кишилик қараңғу камириға соливетилиду.

Қарақилчин түрмә даирилири мәхпий көрсәтмә бойичә чақмақ тезликидә түрмә ичидила аталмиш «ички сот коллегийиси» тәшкилләп, мәһбус низамидин әпәндини «қатиллиқ» җинайити билән өлүмгә һөкүм қилиду. Дәл шу пәйттә мөҗизә йүз бериду. Муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинип, қарақилчин түрмисидә йетиватқан бир «гача» мәһбус туюқсизла зуванға кириду вә сот мәйданида «бу қатиллиқни мән қилдим, җәсәтни мән көмдүм» дәп оттуриға чиқиду.

«Гача» мәһбусниң ойлимиған йәрдин оттуриға чиқип, бу аталмиш «қатиллиқ» ни бойниға елиши қарақилчин түрмә даирилириниң инчикилик билән пиланлиған бу тозиқини бузуп ташлайду. Низамдин әпәндиму бу төһмәттин халас болуп, өлүмдин қутулиду. У түрмидики һәммә киши «гача» дәп билип кәлгән бу кишиниң әйни йилларда ташқорған инқилабиға қатнашқан кона сәпдиши икәнликини, униң 1960-йиллардики ахунуп башчилиқидики қозғилаңға қатнишип, қозғилаң бастурулғандин кейин қолға елинғанлиқи вә муддәтсиз қамаққа кесилгәнликини, шундин буян «гача» болувелип, һеч бир инсанға гәп қилмиған кона инқилабчилардин бири икәнликини билиду. 
Шундақ қилип, бу киши өзиниң һаяти бәдилигә низамидин әпәндини өлүмдин қутулдуруп қалиду. Түрмә даирилири қурған бу тузақ шуниң билән бәрбат болиду. Бу кишигә өлүм җазаси һөкүм қилиништин бир күн илгири низамидин әпәнди тәләп қилип бу киши билән көрүшиду. У киши: «мән бәрибир бу түрмидә өлүп түгәймән, бу вәтән, бу милләт сиздәк билимлик вә қайтмас ирадилик кишиләргә моһтаҗ, сиз яшишиңиз, бу милләтниң бүгүнки қисмәтлириниң һәр бир һалқисини кәлгүси әвладларға йезип қалдурушиңиз керәк,» дәйду.

Аридин 30 йилдин артуқ вақит өткәндә низамидин әпәнди мәсләкдашлиридин тарихчи турғун алмас иштирак қилған үрүмчидики бир сөһбәттә мундақ дәйду: «мениң әң қорқудиғиним кариватта йетип туруп җимҗит өлүп қелиштур. Мән елишип туруп өлүшни истәймән!»
Шу қетимлиқ тозақтин һаят қалған низамидин һүсәйин 1969-йили 3-айниң 8-күни қарақилчин түрмисидин үчинчи қетим мувәппәқийәтлик қечип чиқиду. У һаятиниң ахирқи йиллирида қалдурған әслимисидә бу һәқтә тәпсилий мәлумат қалдуриду. 

(Давами бар)

Толуқ бәт