Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (34)

Muxbirimiz qutlan
2019-05-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi yekendiki melike amannisaxan heykili aldida. 1990-Yillar.
Nizamidin hüseyin ependi yekendiki melike amannisaxan heykili aldida. 1990-Yillar.
RFA/Qutlan

Ottuz tötinchi qisim: "Gaw shü weqesi" ni éniqlash yolida

20 Yilliq türme we qachqunluq hayati nizamidin hüseyin ependining zeberdest yashliqini élip ketken bolsimu, emma uning ana tupraqqa we xelqige bolghan muqeddes söygüsini esla suslashturalmighan idi. Yüriki wetinining her bir tiniqi üchün soqidighan bu insan béshidiki "Esheddiy yerlik milletchi" dégen qalpaq élinip uzun ötmeyla bir tal qelem we xatirisini élip qaraqurum sepirige atlinidu.

Jür'et nizamidin dadisidin qalghan tewerrük yazmilarni waraqlawétip, nizamidin ependining 1981-yili, 1983-yili we 1986-yilliri jenubqa seper qilghanliqini eslep ötti.

Nizamidin hüseyin ependi 1986-yilidiki jenub sepiride yazghan "Qaraqurum xatirisi" namliq chatma yazmisida bu qétimliq sepirining asasliqi qaraqurum taghliridiki Uyghur tashyol ishchilirining hayatini öginish we 1980-yili awghustta yüz bergen "Gaw shü weqesi" ni tekshürüsh ikenlikini tilgha alidu.

Nizamidin hüseyin ependining bu qétimliq qaraqurum sepiri adettiki bir sayahet yaki ich pushqini chiqiridighan seper emes idi, elwette. U eyni waqitta pütkül Uyghur diyarini zilzilige salghan 1980-yilidiki "Gaw shü weqesi", yeni qaghiliq-tibet tashyolidiki sériq dawanda yüz bergen "Qotaz weqesi" ning ich yüzini éniqlap chiqishni könglige pükken idi. Shu sewebtin qaghiliq nahiyelik partkomning sékrétari uning bu qétimliq qaraqurum sepirini tosushqa urunidu, emma nizamidin ependi öz iradisidin qaytmaydu.

60 Yashqa yéqinliship qalghan nizamidin ependi 1986-yili 8-ayning axiri qaghiliq baziridin atlinip, jem'iy 1456 kilométirliq qaghiliq-tibet tashyolini boylap tekshürüsh sepirini bashlaydu. Qaghiliq nahiyelik partkom uninggha "Selbiy weqe we hadisilerni xatirilimeslik" sherti bilen ruxset béridu we qéshigha mexsus "Qulaq" qoyidu.

Nizamidin ependining shu qétimliq qaraqurum sepirige eyni waqittiki "Shinjang géziti" ning muxbiri, bügün awstraliyede yashawatqan bextiyar ghoja ependimu hemrah bolidu. U aridin 30 nechche yil ötken bügünki künde nizamidin ependige hemrah bolghan shu qétimliq seperning öz hayatidiki bir burulush nuqtisi bolghanliqini alahide tekitleydu.

Bextiyar ependi shu qétimliq seper jeryanida nizamidin ependining asasliq meqsitining "Gaw shü weqesi" ni éniqlash we bu weqening jeryanigha yoshurun'ghan xitayning milletler siyasitidiki rezilliklirini échip tashlash bolghanliqini tilgha alidu.

Ular shu qétimliq seper jeryanida qaghiliq-tibet tashyolini boylap, yüzligen dawan we jilghilarni peste qaldurup, axiri sériq dawan dégen jaygha yétip baridu. Bu yerdiki Uyghur tashyol ishchiliri ulargha weqening jeryani heqqide birinchi qol uchurlarni sözlep béridu. Nizamidin ependi öz xatiriside xitay azadliq armiye eskiri gaw shüning 1980-yili 8-ayning 2-küni Uyghur tashyol ichisi hapiz abdullani étip öltürgen neq meydanni tepsiliy xatirileydu. Bu jayni Uyghur tashyol ishchilirining "Qan qirghaq" dep ataydighanliqini tilgha alidu.

Nizamidin ependi xatiriside tibettin qaghiliq yoli arqiliq qaytqan xitay herbiy mashina etriti bilen yerlik Uyghur tashyol ishchiliri otturisidiki majiraning jeryani heqqide tepsiliy melumat béridu.

Nizamidin ependi mezkur weqening shahitlirini birmu-bir ziyaret qilip, xitay hökümet xewerliridiki "Esker gaw shü uqushmastin hapiz abdullagha oq chiqirip qoyghan" dégen saxta bayanni keskin ret qilidu. Emeliyette gaw shüning aptomattiki bir diska 27 pay oqni üzüldürmey étip, hapiz abdullaning béshini titma-titma qilip chuwup tashlighanliqini éniqlap chiqidu.

Nizamidin ependi xatiriside "Bu insaniyetning qirghinchiliq tarixida körülüp baqmighan bir hékaye," dep yazidu.

Bextiyar ghoja weqe yüz bérip xitay eskerliri sériq dawandin ketkendin kéyin Uyghur tashyol ishchilirining bashsiz jesetni kötürüp qaghiliq bazirigha kirgenlikini we qaghiliqta zor malimanchiliqning yüz bergenlikini tilgha alidu.

Nizamidin ependi xatiriside yene Uyghur tashyol ishchilirining namayishidin bashlan'ghan bu weqening qaghiliq, poskam, yeken we qeshqergiche bolghan liniyede Uyghurlarning zor tiptiki naraziliq herikitige aylan'ghanliqini bayan qilip ötidu.

(Dawami bar)

Toluq bet