Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (35)

Muxbirimiz qutlan
2019-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi dolqun eysa bilen ürümchidiki öyide chüshen süriti. 1980-Yillarning axiri
Nizamidin hüseyin ependi dolqun eysa bilen ürümchidiki öyide chüshen süriti. 1980-Yillarning axiri
RFA/Qutlan

Ottuz beshinchi qisim: "Qan qirghaq" tiki du'a

1980-Yili 8-ayning 2-küni qaghiliq-tibet tashyolining sériq dawan dégen jayida yüz bergen qanliq weqe qaghiliqtin taki qeshqergiche bolghan rayonlarning weziyitini birdinla jiddiyleshtürüwétidu.

Herbiy mashina etriti bilen tibettin qaytqan xitay azadliq armiyesining eskiri gaw shü sériq dawan'gha kelgende aptomatidiki bir diska 27 pay oq bilen Uyghur tashyol ishchisi hapiz abdullaning bash qismini chuwup tashlaydu. Herbiy mashina etriti neq meydandin ketkendin kéyin qaghiliq-tibet tashyolini asrawatqan Uyghur ishchiliri hapiz abdullaning bashsiz jesitini élip qaghiliq bazirigha kiridu. Buning bilen qaghiliqta xitaygha qarshi zor kölemlik naraziliq herikiti yüz béridu.

1986-Yili yazda nizamidin hüseyin ependige hemrah bolup, neq meydanni ziyaret qilghan bextiyar ghoja ependi bügün ziyaritimizni qobul qilip, "Gaw shü weqesi" yüz bergendin kéyinki eyni waqittiki qaghiliqning weziyiti heqqide melumat berdi.

Qaghiliqtiki naraziliq herikitidin chöchüp ketken yerlik da'iriler aq baghlighan tashyol ishchiliri bilen hapiz abdullaning bashsiz jesitini qeshqer terepke yolgha séliwétidu. Jeset kötürgen Uyghur tashyol ishchiliri hapiz abdullaning yurti-qeshqer konasheher nahiyesining tazghun yézisigha kelgende qeshqer waliysi eysa shakir we jenubiy shinjang herbiy rayonining mu'awin siyasiy komissari ulatayéf bashchiliqidiki bir top herbiy we memuriy emeldarlar teripidin tosuwélinidu. Nizamidin ependi 1986-yili bu jeryanlarni birmu-bir éniqlap xatirige alidu.

Halbuki, qeshqerdiki Uyghur emeldarlarning "Mesilini derhal hel qilimiz, gaw shüni jazalap bérimiz" dégen wedisi emelge ashmaydu. Herbiy rayon bu ishqa tégishlik jawab bermeydu. Qattiq ghezeblen'gen minglarche Uyghur tashyol ishchiliri bilen yerlik jama'et qeshqer shehirige bérip naraziliq namayishi ötküzmekchi bolidu.

Qeshqerde milliy xorluqqa qarshi jiddiy keypiyat ewjige kötürülüsh aldida jenubiy shinjang herbiy rayonining mu'awin siyasiy komissari ulatayéf yene otturigha chiqidu. Uning türlük-tümen wediliri we nesihetliri bilen namayishchilar axiri tarqilip, 8-ayning 10-küni hapiz abdullaning bashsiz jesiti yurti tazghunda depne qilinidu. Ish orunlirigha qaytqan Uyghur tashyol ishchiliri weqe yüz bergen sériq dawandiki jaygha "Qan qirghaq" dep nam béridu we hapiz abdullaning xatire qebrisini yasaydu.

Xitay da'iriliri bu weqe jiddiy türde hel qilinmisa, Uyghur diyarida téximu zor qarshiliqning kélip chiqishini perez qilidu. Buning bilen gaw shü délosini herbiy sottin ajritip, yerlikning bir terep qilishigha tapshurush, aliy sotning testiqi boyiche uninggha ölüm jazasi bérish heqqide béyjingdin körsetme alidu. 1980-Yili 9-ayning 15-küni qeshqerde "Gaw shü délosi" sot qilinidu. Halbuki, sotchi axirqi hökümni élan qilidighan chaghda minglarche qoralliq xitay eskerliri bilen bingtu'enning puqrache kiyin'gen qoralliqliri sot meydanigha basturup kirip, qatil gaw shüni bulap kétidu.

Qatil gaw shü qeshqerdiki sot meydanidin bulap kétilgendin kéyin uni herbiy rayon qanat astigha élip saqlaydu. Shuningdin kéyin bu délogha hetta Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümitining re'isi isma'il ehmetningmu küchi yetmeydu. Nizamidin ependi özining tekshürüsh xatiriside gaw shü délosining kéyinche herbiy da'irilerning qoligha ötüp ketkenlikini, déloning bara-bara kona délogha aylinip, yerlikning küchi yetmeydighan halgha kelgenlikini bayan qilidu.

Waqit ötkenséri mezkur weqe keltürüp chiqarghan jiddiy keypiyat asta-asta peskuygha chüshidu. Ürümchi we qeshqerdiki yuqiri derijilik herbiy, memuriy emeldarlarning köp qétim tazghun'gha kélip merhum hapiz abdullaning a'ilisige xizmet ishlishi, ulatayéf we hetta ürümchi herbiy rayonining sabiq qomandani shyaw chüenfu qatarliq herbiy emeldarlarning arigha kirishi bilen 1984-yiligha barghanda hapiz abdullaning tazghun yézisida olturushluq anisi qemberxan: "Gaw shü méning oghlum, uning qamaqtin qoyup bérilishini telep qilimen!" dégen bayanatni élan qilidu.

Bextiyar ghoja ependi 1986-yilidiki jenub sepiride ustazi nizamidin hüseyin bilen birlikte qeshqer konasheher nahiyesining tazghun yézisigha bérip, qemberxandin oghli hapiz abdullaning ölüm weqesini sürüshte qilghanliqini, esker gaw shüning kimliki we arqa körünüshini igiligenlikini bayan qilip ötti.

Qemberxan anining öz oghlini étip öltürgen qatil gaw shüni "Balam!" déyishi we uning qatil gaw shüni qoyup bérishni telep qilghan bayanatining chong gézitlerde élan qilinishi bilen 1980-yili pütkül Uyghur diyarini zilzilige salghan bu weqe bésiqqan bolidu. Béyjingda chiqidighan "Azadliq armiye géziti", "Xelq géziti" qatarliq chong gézitlerning muxbirliri nechche qétimlap qeshqer tazghun'gha kélip qemberxan ana heqqide nechche onlighan xewer-maqaliler élan qilidu.

1985-Yili xitay xelq azadliq armiyesi herbiy soti gaw shü üstidin qayta sot échip, uninggha 1980-yili aliy sot teripidin testiqlan'ghan ölüm jazasining éghir bolup ketkenliki we jazani bikar qilghanliqini élan qilidu hemde uninggha muddetlik 15 yilliq qamaq jazasi béridu. Halbuki, aridin birqanche yil ötmeyla "Türmidiki ipadisi yaxshi" dégen bahane bilen gaw shüni qamaqtin boshitidu. Shundaq qilip, 27 pay oq bilen bir gunahsiz Uyghur yashning kallisini ténidin juda qilghan bu qatil héchqanche bedel tölimeyla qutulup kétidu we xitaydiki yurtigha qaytip bexuduk yashaydu.

1987-Yili merhum hapiz abdullaning anisi qemberxan xitay boyiche "Memliketlik milletler ittipaqliqi ülgüsi" bolup bahalinip, gézitlerde teshwiq qilinidu. Uning oghli hapiz abdullaning naheq ölümi üchün öz waqtida namayish qilghan, bashsiz jesetni kötürüp qaghiliqtin taki qeshqergiche yürüsh qilghan yüzligen Uyghur tashyol ishchiliri bilen bir qisim ot yürek yashlar qolgha élinidu. Ularning beziliri yillap türmilerde yatidu.

Nizamidin hüseyin ependi 1986-yili yazda qaghiliq-tibet tashyolining déngiz yüzidin minglarche métir égizliktiki bölikide, yeni hapiz abdulla étip öltürülgen sériq dawandiki "Qan qirghaq" ta öz xatirisige mundaq dep yazidu: "Men weqe yüz bergen sériq dawandiki bu jayni köz yéshim bilen ziyaret qildim. Merhumning xizmetdashliri bilen bille qélin qar üstide yükünüp olturup, merhumning qéni tökülgen yerge uzaq du'a qildim, amin!"

(Dawami bar)

Toluq bet