Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (36)

Muxbirimiz qutlan
2019-05-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum nizamidin hüseyin ependim. 1995-Yili ürümchi.
Merhum nizamidin hüseyin ependim. 1995-Yili ürümchi.
RFA/Qutlan

Ottuz altinchi qisim: qelem küreshlirim

Merhum nizamidin hüseyin ependi 20 yilliq türme we qachqunluq hayatini axirlashturup, 1979-yili 4-ayda "Shinjang géziti" idarisige qaytip kelgende chach-saqallirini qiro basqan 60 yashliq péshqedemge aylan'ghan idi. 1983-Yili uning ömürlük hemrahi hörnisaxan wapat bolidu. U taki 1987-yili dem élishqa chiqquche bolghan jeryanda wujudidiki axirqi küchi we zéhniy quwwitini ishqa sélip, milletni öz teqdiri heqqide qayta oylanduridighan bir qatar eserlerni yazidu.

U hayatining axirqi yillirida ürümchi 3-türmiside yézip qaldurghan xatiriside özining 1985-yilidin kéyin yézip élan qilghan "Yolsiz eqide", "Jahalet pirliri shinjangda", "Qaraqurum Uyghurlirining örp-adetliri" qatarliq muhim eserlirini tilgha élip ötidu.

Nizamidin ependi eslimiside yene özining qelem kürishini 1948-yili shinjang institutida oquwatqan oqughuchiliq yillirida bashlighanliqini, 1948-yilidin 1950-yillarning bashlirighiche bir yürüsh sh'e'ir, hékaye we tarixiy yazmilarni élan qilghanliqini tekitlep ötidu.

Nizamidin ependi 1950-yillardin taki ömrining axirighiche türlük siyasiy heriketler we dawalghushlarda xitay hökümitining zerbe bérish obyéktigha aylinip, yashliqining tengdin tolisi küreshke tartilish, türme we qachqunluq bilen ötken bolsimu, lékin u héchqachan qelemni tashlighan kishi emes idi. U eslimiside özining 1958-yili "Yerlik milletchi" qalpiqini kiyip qamaqqa élin'ghuche bolghan ariliqta "Gomindang eksiyetchilirining yeken wilayitide qaldurghan qanliq daghliri" (1950-yili), "Zawa xojiliri toghrisida" (1952-yili), "Hazirqi zaman Uyghur tarixi" (1955) qatarliq muhim tarixiy eserlerni yazghanliqini, qalpiqi élin'ghan 1980-yillarda bolsa "Yolsiz eqide", "Jahalet pirliri shinjangda", "Kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérikliri" qatarliq Uyghurlarning ijtima'iy medeniyet tarixigha da'ir yirik eserlerni yazghanliqini sanap ötidu.

Jür'et nizamidin dadisi nizamidin ependining 1980-yillardin kéyin yazghan eserliri we xatiriliri heqqide toxtilip, bu heqte ilgiri bilinmigen bir qisim melumatlarni ashkarilidi. U shu yillarda dadisining "Muxbirliq qilimen" dégen bahane bilen seper qilip, Uyghur diyarining jay-jaylirida xitaygha qarshi élip bérilghan weqe we heriketlerni éniqlap "Izchi" dégen texellus bilen xatirige alghanliqini bayan qildi.

Jür'et nizamidinnning dadisining xatirisige asasen bayan qilishiche, nizamidin ependi 1950-yillarda Uyghur diyarida yüz bergen aratürk jéngi, xoten qozghilingi, qaghiliq qirghinchiliqi qatarliq tarixiy weqelerni tepsiliy qelemge alghan iken.

Nizamidin ependi yene 1980-yillardin kéyin Uyghurlar wetinide yüz bergen xitay réjimigha qarshi köpligen qarshiliq heriketliri, oqughuchilar namayishliri we hetta 1990-yilidiki barin inqilabigha oxshash muhim weqelerni inchikilik bilen tekshürüp we éniqlap bu heqte xatire qaldurghan az sandiki tarixchilarning biri ikenliki melum. Bu heqte oghli jür'et nizamidin özi bilidighan bir qisim ehwallarni bayan qilip ötti.

Dolqun eysa bilen jür'et nizamidinning ilgiri sürüshiche, nizamidin hüseyin ependi eyni waqitta özi uzun yillar toplighan kona gézit-zhurnallar bilen bir qisim mexpiy xatirilirini chet'elge chiqiriwetken iken. Kéyinche dolqun eysa bilen abdujélil turan dunya Uyghur qurultiyining namida nizamidin hüseyinning yazmilirini retlep, istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyatida "Barin inqilabining 15 yili" dégen nam bilen neshr qildurghan.

Nizamidin hüseyin ependi türmide yézip qaldurghan eslimisining axirida özining hayatidin xulase chiqirip mundaq deydu: "Men pütün hayatimda ajayip kechürmishlerni bashtin köchürdüm. Rahet körmidim, milletke xa'inliq qilmidim, emel tutmidim, birer partiyege eza bolghan tarixim yoq. 'shinjang géziti' din bashqa yerdimu ishlimidim. Qelem bilenla, emgek bilenla, xapiliq, derd-elem bilenla öttüm. Nurghun qétim wetenni terk étip chet'elge chiqip kétish pursiti keldi, lékin ketmidim."

Nizamidin ependi ömrining axirida ürümchi 3-türmide yazghan eslimiside merhum ayali hörnisaxan, biwasite uruq-tughqanliri, üch qizi we oghli jür'et shundaqla özi bilen baghlinish bolghan barliq dost-buraderlirige bolghan chongqur söygüsini, teshekkürini bildüridu. Ularning özi seweblik tartqan derd-elemliri we riyazetliri üchün chin dilidin özr tileydu.

70 Yashqa kirgen nizamidin ependi 1997-yili 5-ayda ürümchi 3-türmining qarangghu kamérida öz hayati heqqide munu misralarni yazidu:

Men ölsem yurtumni körüp yatimen,

Muqeddes tupriqimni söyüp yatimen.

Anam öz baghrida quchaqlap turghach,

Be'eyni hayattek külüp yatimen.

Héchqachan chiraydin ölchenmes kishi,

We yaki taraza emestur yéshi.

Aware bolmanglar ölchemni izdep,

Neq baha insan'gha emeliy ishi.

(Dawami bar)

Toluq bet