Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (38)

Мухбиримиз қутлан
2019-06-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сәйпидин әзизиниң низамидин һөсәйинниң тарихий мақалилириға язған баһаси, 1990-йили
Сәйпидин әзизиниң низамидин һөсәйинниң тарихий мақалилириға язған баһаси, 1990-йили
Qutlan

Оттуз сәккизинчи қисим: «җаһаләт пирлири» ға ечилған от

1980-Йиллар мәрһум низамидин һүсәйинниң һаятидики пүткүл зеһний күчини қәләм күришигә беғишлиған, уйғур тарихи бойичә язған бир йүрүш йирик әсәрлири билән йеңи бир әвлад уйғурларни өз тарихи һәққидә қайта ойлинишқа сәпәрвәр қилған йиллар болди.

Җүрәт низамидин дадиси низамидин әпәндиниң бу йилларда кечә-күндүз үстәлгә мүкчийип олтуруп, «йолсиз әқидә - софизим», «җаһаләт пирлири шинҗаңда», «кейинки оттура әсирләр уйғур мәдәнийитиниң тарихий очериклири» намлиқ йирик әсәрләрни йезип елан қилғанлиқини баян қилди.
Долқун әйса мәрһум низамидин һүсәйинниң уйғур хәлқигә қалдурған қиммәтлик тарихий әсәрлири үстидә тохталғинида, хитай компартийиси уйғур диярини идарә қилишқа башлиған 1949-йилидин буян, болупму 10 йиллиқ «мәдәнийәт инқилаби» җәрянида бир әвлад уйғурларниң миллий тарих туйғусидин мәһрум қалғанлиқини тилға алди.

Долқун әйса йәнә 1980-йилларға кәлгәндә низамидин һүсәйинниң «шинҗаң мәдәнийити» журнилида елан қилған кейинки оттура әсирләрдин буянқи уйғур тарихиниң қараңғу бәтлири, апақ хоҗа вә униң әвладлириниң йеқинқи заман уйғур сиясий тарихи вә иҗтимаий мәдәнийитигә кәлтүргән қара дағлири һәққидики йирик мақалилириниң яш бир әвладниң миллий ойғинишида түрткилик рол ойниғанлиқини тәкитлиди.

Һәбибулла халиқ 1990-йилларниң оттурилирида низамидин әпәндиниң қешида болған шагиртлиридин биридур. Нөвәттә шиветсарийәдә панаһлиниватқан һәбибулла халиқ устази низамидин һүсәйин әпәндиниң 1980-йилларда язған тарихий әсәрлири үстидә тохтилип өтти. У «кейинки оттура әсирләр уйғур мәдәнийитиниң тарихий очериклири», «җаһаләт пирлири шинҗаңда», «биздики илләтләр» қатарлиқ 3 парчә йирик әсәрниң шу йилларда зор тәсир пәйда қилғанлиқини тилға алди.

У низамидин әпәндиниң «җаһаләт пирлири шинҗаңда» намлиқ йирик мақалисидә мәқдум әзәм вә униң әвладлириниң сәидийә ханлиқиниң ахирқи мәзгиллиридин башлап уйғурлар вәтинигә кәлтүргән балайи-апәтлири, болупму уйғур хәлқиниң мәниви дунясиға қалдурған еғир җараһәтлирини бирму-бир ечип көрсәткәнликини илгири сүрди.

Һәбибулла халиқ устази низамидин һүсәйинниң «кейинки оттура әсирләр уйғур мәдәнийитиниң тарихий очериклири» намлиқ көп қисимлиқ йирик әсиридә биринчи қол тарихий мәнбәләр, болупму йеқинқи заман уйғур тарихида өткән әдиб вә тарихчиларниң қолязма әсәрлиригә тайинип, уйғур тарихиниң йеқинқи 500 йиллиқ қараңғу бәтлирини һөҗҗәтлик, дәлил-испатлиқ йорутуп бәргәнликини баян қилиду. 

1980-Йиллар уйғур бүгүнки заман тарихидики унтулмас бир дәвр болди. Бу йилларда йеңи бир әвлад уйғур яшлири уйғур тарих-мәдәнийити һәққидә қайта ойлиниш елип берип, миллий роһниң чоңқур қатламлириға нәзәр салди. Милләтниң тәқдири һәққидә азаблиқ ойланди. Тарих бу қетимлиқ миллий ойғинишниң илһам пилтиси болди. Бу һәқтә сөз қилған һәбибулла халиқ дәл мушу қайнақ дәврдә низамидин һүсәйин әпәндиниң бир йүрүш вәзни еғир тарихий әсәрлири билән уйғур яшлириниң тәпәккур дунясини ғидиқлиғанлиқини алаһидә әскәртип өтти.

Долқун әйса 1980-йиллардин кейин уйғур җамаитиниң апақ хоҗиниң маһийити вә униң тәрки дунячилиқ сәпсәтилириниң ич йүзини тонуп йетиштә, уйғурларниң йеқинқи замандин буян мустәмликә қисмитигә дучар болушиниң тарихий арқа көрүнүшлирини билиштә низамидин һүсәйин әсәрлириниң муһим рол ойниғанлиқини тәкитләп өтти.

Қизиқарлиқи шуки, мәрһум низамидин һүсәйин өзиниң түрмидә язған әслимисидә 1965-йили түрмидин қечип бейҗиңға әрз қилғили барғинида сәйпидин әзизиниң бейҗиңдики «шинҗаң иш беҗириш орни» да өзи билән учришип қалғанлиқини, шунчә чүшәндүрүш вә ялвурушларға қаримай сәйпидин әзизиниң сақчи чақирип низамидин әпәндини аяли вә 5 балиси билән қошуп лугочяв түрмисигә солитивәткәнликини язиду. Һалбуки, аридин 25 йил өткәндә, йәни 1990-йили һәммә һоқуқлиридин айрилған сәйпидин әзизи бейҗиңда туруп «шинҗаң мәдәнийити» журнилиға мәхсус мәктуп язиду вә низамидин һүсәйинниң уйғур тарихи бойичә елан қилған бир йүрүш йирик әсәрлиригә юқири баһа бериду. 

Сәйпидин әзизи мәзкур мәктубида мундақ дәп язиду: «йолдаш низамидин һүсәйинниң журнилиңларда бесилған'кейинки оттура әсирләр уйғур мәдәнийитиниң тарихий очериклири‹намлиқ мақалисини оқудум. Оқуғандиму һәм қизиқиш, һәм ечиниш, һәм хурсәнлик һессияти ичидә оқуп чиқтим. Йолдаш низамидинниң ‹шинҗаң мәдәнийити' журнилиниң ‹тарихтин сөз' сәһиписидә бесилған ‹йолсиз әқидә', ‹җаһаләт пирлири шинҗаңда' дегән мавзулардики мақалилири үзүлмәй чиқишқа башлиғандин тартип бәк қизиқип оқуп кәлдим. Һәммиси яхши, журнилиңларға бесилған ‹қабаһәт әқидә - йәнә бир қетим апақ хоҗа тоғрисида' дегән дегән мақалисидә апақ хоҗини паш қилған. Будақи мақалидә қумул, или районидики ‹сәид' ләр ишан-сопиларниң уйғурларға кәлтүргән балайи-апәтлири тоғра мәйданда туруп әмәлий пакитлар билән паш қилинған. Йолдаш низамидинниң сопизмниң шинҗаңдики зәһәрлирини тазилаш үчүн қиливатқан бу күришини қоллаймән һәмдә салимимни йәткүзүп қоюшуңларни үмид қилимән!»

(Давами бар)

Толуқ бәт